TANZ\u0130MAT D\u00d6NEM\u0130 T\u0130YATROSU<\/p>\n
Tanzimat’la birlikte bat\u0131l\u0131 bir tiyatro anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 benimseyen T\u00fcrk tiyatrosu, Cumhuriyet d\u00f6neminde yurdun her yan\u0131nda a\u00e7\u0131lan halkevlerinde amat\u00f6r tiyatro \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ba\u015flay\u0131ncaya ve Ankara’da 1940’lar\u0131n sonunda devlet eliyle bir konservatuvar ve Devlet Tiyatrosu kuruluncaya kadar ge\u00e7en s\u00fcrede hemen hemen yaln\u0131z \u0130stanbul’da bir geli\u015fme alan\u0131 bulabilmi\u015ftir. Bu d\u00f6nemde at\u0131lan ad\u0131mlar ulusal bir tiyatronun kurulmas\u0131 do\u011frultusunda \u00f6zg\u00fcn yap\u0131tlar\u0131n yaz\u0131lmas\u0131n\u0131 ve yerli bir duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n olu\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak \u00e7abalardan \u00e7ok, kendi toplum yap\u0131s\u0131na uymayan bir d\u00fcnyan\u0131n tiyatro \u00f6rneklerine \u00f6yk\u00fcnme gibi \u00e7eli\u015fik bir e\u011filimi yans\u0131t\u0131r. Siyasal ve ekonomik bask\u0131lar sonunda bat\u0131ya a\u00e7\u0131lmaya karar veren III. Selim, II. Mahmud, Abd\u00fclmecid gibi yenilik\u00e7i padi\u015fahlar\u0131n ve bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc benimseyen okuryazar \u00e7evrenin T\u00fcrkiye’ye bat\u0131 tiyatrosunun girmesinde b\u00fcy\u00fck pay\u0131 vard\u0131r. \u0130stanbul’daki yabanc\u0131 el\u00e7iliklerin arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve bat\u0131ya daha kolay yakla\u015fabilen az\u0131nl\u0131klar\u0131n da giri\u015fimiyle \u00e7e\u015fitli sanat dallar\u0131nda bat\u0131l\u0131 bi\u00e7imler denenmeye ba\u015flanm\u0131\u015f, tiyatro da bir kurum olarak saray ve halk taraf\u0131ndan b\u00fcy\u00fck ilgi g\u00f6rmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Saray\u0131n deste\u011fi \u0130stanbul’a gelen yabanc\u0131 topluluklara g\u00f6sterdi\u011fi ilgiyle kalmam\u0131\u015f, \u00c7\u0131ra\u011fan, Dolmabah\u00e7e ve Y\u0131ld\u0131z saraylar\u0131nda tiyatro salonlar\u0131 yapt\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Bat\u0131l\u0131 anlamda ilk T\u00fcrk\u00e7e oyun, \u015einasi’nin \u015eair Evlenmesi’dir (1860). Bu oyun Dolmabah\u00e7e Saray Tiyatrosu’nda oynamak \u00fczere \u0131smarlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu arada \u0130talyan, Frans\u0131z, Alman, Avusturyal\u0131 tiyatro, opera ve bale topluluklar\u0131, Adelaide Ristori, Sarah Bernhardt gibi d\u00fcnyaca \u00fcnl\u00fc sanat\u00e7\u0131lar \u0130stanbul ve \u0130zmir’de temsiller vererek bu kentleri \u00f6nemli sanat merkezleri durumuna getirdiler.<\/p>\n
\u0130stanbul’da ilk yerli tiyatro toplulu\u011funu kuran G\u00fcll\u00fc Agop bu olumlu hava i\u00e7inde yeti\u015fmi\u015f ve ilk ad\u0131 Asya Kumpanyas\u0131 olan toplulu\u011fun ad\u0131n\u0131 Osmanl\u0131 Tiyatrosu koyarak, M\u00fcsl\u00fcman n\u00fcfusun daha yo\u011fun oldu\u011fu \u0130stanbul yakas\u0131ndaki Gedikpa\u015fa Tiyatrosu’nda temsiller vermeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bat\u0131 tiyatrosunun T\u00fcrkiye’ye giri\u015finde ilk oyunlar yabanc\u0131 dillerde oynad\u0131\u011f\u0131ndan bunlar\u0131 ancak o dilleri bilen az say\u0131da T\u00fcrk izliyebiliyordu. Yabanc\u0131 az\u0131nl\u0131klar \u0130stanbul’da tiyatro dernekleri ve tiyatro okullar\u0131 kurmu\u015flard\u0131. Ayr\u0131ca Ermenice ve T\u00fcrk\u00e7e temsiller veren Ermeni Tiyatro gruplar\u0131 vard\u0131. G\u00fcll\u00fc Agop’un bu giri\u015fimiyle \u00f6nceleri Ermenice oyunlar oynayan topluluklar yerine, 1866’den ba\u015flayarak yaln\u0131z T\u00fcrk\u00e7e oynayan ve T\u00fcrk yazarlar\u0131n yeti\u015fmesine \u00f6n ayak olan bir tiyatro kurulmu\u015f oluyordu. 1870’te Sadrazam \u00c2li Pa\u015fa’n\u0131n deste\u011fiyle 10 y\u0131ll\u0131k bir tekel ayr\u0131cal\u0131\u011f\u0131 elde eden Osmanl\u0131 Tiyatrosu T\u00fcrk\u00e7e oyunlarda rakipsiz bir tiyatro niteli\u011fi kazand\u0131. T\u00fcrk oyuncular\u0131n sahneye \u00e7\u0131kmalar\u0131nda ve T\u00fcrk seyircilerin bat\u0131l\u0131 bir tiyatro be\u011fenisi edinmesinde G\u00fcll\u00fc Agop’un toplulu\u011funun \u00f6nemli rol\u00fc oldu. M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk kad\u0131nlar\u0131n\u0131n tiyatroya gitmesinin ho\u015f kar\u015f\u0131lanmad\u0131\u011f\u0131 bir ortamda G\u00fcll\u00fc Agop kad\u0131nlar i\u00e7in kafesli b\u00f6lmeler yapt\u0131rtm\u0131\u015f, ama gene de kad\u0131nlar\u0131n tiyatroya gitmesinin s\u0131k s\u0131k yasakland\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n
Tanzimat d\u00f6neminde oynanan ilk oyunlar, daha \u00e7ok Avrupa kentlerinde moda olan melodram, duygulu komedi, romantik trajedi, tarihsel oyunlar ve kolay be\u011fenilir vodvillerdi. Bu y\u00fczden de izleyicilerin ya\u015fam bi\u00e7imine olduk\u00e7a ayk\u0131r\u0131yd\u0131. Daha \u00f6nce Karag\u00f6z ve ortaoyunu ile ko\u015fullanm\u0131\u015f olan izleycinin k\u0131sa zamanda tiyatro k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve g\u00f6rg\u00fcs\u00fc edinebilmesi kolay de\u011fildi. \u00dcst localardaki izleyicilerin a\u015fa\u011f\u0131ya su d\u00f6kmeleri, sahneye portakal f\u0131rlatmalar\u0131 s\u0131k rastlanan olaylardand\u0131. Ayr\u0131ca salonda sigara duman\u0131ndan g\u00f6z g\u00f6z\u00fc g\u00f6rmez, \u0131sl\u0131ktan ve g\u00fcr\u00fclt\u00fcden ge\u00e7ilmezdi. Bunda se\u00e7ilen oyunlar\u0131n kendi ya\u015famlar\u0131na yabanc\u0131, a\u011f\u0131r bir dille ve bozuk bir \u015five ile oynanmas\u0131n\u0131n da pay\u0131 vard\u0131. \u00d6nce bu t\u00fcrden oyunlar\u0131n \u00e7evirilerini sahneleyen tiyatro adamlar\u0131, halk\u0131 \u0131s\u0131nd\u0131rmak i\u00e7in uyarlama ve \u00f6yk\u00fcnme yoluna da gittiler. Bu arada \u015einasi, Nam\u0131k Kemal, Direkt\u00f6r \u00c2li Bey, Ahmed Midhat Efendi, Eb\u00fczziya Tevfik, Teodor Kasap, Ahmed Vefik Pa\u015fa ve Abd\u00fclhak Hamid gibi ilk T\u00fcrk oyun yazarlar\u0131 da yazd\u0131klar\u0131 ve uyarlad\u0131klar\u0131 oyunlarla G\u00fcll\u00fc Agop, Mardiros M\u0131nakyan, Tomas Fasulyeciyan ve Ahmed Fehim (1856-1930) gibi tiyatro adamlar\u0131n\u0131n \u00e7abalar\u0131na destek oldular.<\/p>\n
Bu d\u00f6nemin oyunlar\u0131nda genellikle vatan ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck a\u015fk\u0131, evlilik ve aile d\u00fczeninin ele\u015ftirilmesi, inan\u00e7lar ve bo\u015f inan\u00e7lar, bat\u0131ya a\u00e7\u0131lman\u0131n getirdi\u011fi sorunlar irdelendi. Bat\u0131l\u0131 bi\u00e7imlere yerli i\u00e7erik bulmaya \u00e7al\u0131\u015fan Tanzimat tiyatrosunun ahlak\u00e7\u0131, \u00f6\u011fretici bir tutumu olmakla birlikte, e\u011flendiricili\u011fi de elden b\u0131rakmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u00d6zellikle m\u00fczikli oyunlar Dikran \u00c7uhac\u0131yan’\u0131n kurdu\u011fu Opera Tiyatrosu’nda b\u00fcy\u00fck ilgi g\u00f6rmeye ba\u015flay\u0131nca, bu t\u00fcr\u00fcn G\u00fcll\u00fc Agop taraf\u0131ndan da ele al\u0131nmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7uhac\u0131yan’\u0131n sahneye koydu\u011fu Leblebici Horhor A\u011fa adl\u0131 m\u00fczikli oyun b\u00fcy\u00fck ba\u015far\u0131 kazanm\u0131\u015ft\u0131. G\u00fcll\u00fc Agop’un temsilleri aras\u0131ndaysa Ahmed Midhat Efendi’nin \u00c7engi ile Zeybekler adl\u0131 oyunlar\u0131 yer ald\u0131. M\u00fczikli oyunlar\u0131n \u00e7o\u011fu yabanc\u0131 yap\u0131tlardan uyarlanmaktayd\u0131.<\/p>\n
Bu s\u0131rada ortaoyunundan, bat\u0131 tiyatrosunun etkisiyle kendine \u00f6zg\u00fc bir tiyatro t\u00fcredi. Tuluat olarak bilinen bu t\u00fcr sahnede metinsiz ve sufl\u00f6rs\u00fcz oynan\u0131yordu. Bu i\u015fe ilk ba\u015flayan eski bir ortaoyunu ustas\u0131 olan Kavuklu Hamdi’dir. Tuluat tiyatrosunun Kavuklu Hamdi’den sonra ikinci b\u00fcy\u00fck sanat\u00e7\u0131s\u0131 Abd\u00fcrrezzak’\u0131, Ali R\u0131za Efendi, Hakk\u0131 Efendi ve Kel Hasan izledi. \u0130smail D\u00fcmb\u00fcll\u00fc, M\u00fcnir \u00d6zkul ve Ferhan \u015eensoy’la da zaman\u0131m\u0131za kadar geldi. Abd\u00fclmecid’den sonra II. Abd\u00fclhamid’in bask\u0131 d\u00f6nemi ve sans\u00fcr\u00fcn olumsuz etkisiyle oyun yazarlar\u0131n\u0131n, oyuncular\u0131n\u0131n siyasal ve ekonomik bask\u0131 alt\u0131nda kalmalar\u0131, bu d\u00f6nemin ikinci yar\u0131s\u0131nda oyun se\u00e7iminde belli bir zevksizli\u011fi de getirmi\u015ftir.<\/p>\n
Tanzimat d\u00f6neminde Gedikpa\u015fa Tiyatrosu’nda oynayan Nam\u0131k Kemal’in Vatan yahut Silistre oyunu seyircilerin \u00f6zg\u00fcrl\u00fck duygular\u0131n\u0131 co\u015fturup olaylara yol a\u00e7\u0131nca, Nam\u0131k Kemal ve baz\u0131 arkada\u015flar\u0131 s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderildi. Bundan b\u00f6yle izin al\u0131nmadan oyun oynat\u0131lmas\u0131 kural\u0131 kondu. Ayr\u0131ca vatan, dinamit, h\u00fcrriyet, adalar, birader, Makedonya, Girit, K\u0131br\u0131s ve burun gibi s\u00f6zc\u00fckler de sak\u0131ncal\u0131 g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in yasakland\u0131. Gene ayn\u0131 tiyatroda oynayan Ahmed Midhat Efendi’nin \u00c7erkez \u00d6zdenleri (1884) adl\u0131 oyunu saray\u0131n ku\u015fkusunu \u00e7ekti\u011fi i\u00e7in, tiyatro bir gecede y\u0131kt\u0131r\u0131ld\u0131. Bundan sonra uzunca bir s\u00fcre sans\u00fcr, s\u00fcrg\u00fcn ve jurnalc\u0131l\u0131k y\u00fcz\u00fcnden do\u011fru d\u00fcr\u00fcst tiyatro \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 yap\u0131lmad\u0131.<\/p>\n
ME\u015eRUT\u0130YET D\u00d6NEM\u0130 T\u0130YATROSU<\/p>\n
II. Me\u015frutiyet’in ilan edilmesiyle (1908) gelen \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ortam\u0131 \u0130stanbul’da tiyatro ya\u015f***** da b\u00fcy\u00fck bir canl\u0131l\u0131k kazand\u0131rd\u0131. Anayasan\u0131n yurtta\u015flara tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 y\u00f6netime kat\u0131lma ve denetleme haklar\u0131n\u0131 kullanmak isteyen bir\u00e7ok yazar ve sanat\u00e7\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015flerini yans\u0131tmak i\u00e7in tiyatroyu elveri\u015fli bir ara\u00e7 sayd\u0131. Oyunlar\u0131n konular\u0131n\u0131 Osmanl\u0131 tarihindeki zaferler, kahramanl\u0131k destanlar\u0131, \u00e7okevlilik, evlilik d\u0131\u015f\u0131 ili\u015fkiler, kad\u0131n haklar\u0131, k\u00f6ylerdeki s\u00f6m\u00fcr\u00fc ve bozuk d\u00fczen olu\u015fturuyordu. Tanzimat d\u00f6neminde daha \u00e7ok Ermeni oyuncular\u0131n ayakta tuttu\u011fu tiyatro sanat\u0131 Me\u015frutiyet d\u00f6neminde T\u00fcrk oyuncular\u0131n da kat\u0131lmas\u0131yla g\u00fc\u00e7lendi ve yayg\u0131nla\u015ft\u0131. B\u00f6ylece, yeni yazarlara ve tiyatroculara haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 yeti\u015fme olanaklar\u0131yla, 1923’ten sonraki cumhuriyet tiyatrosunun temelleri bu d\u00f6nemde at\u0131lm\u0131\u015f oldu. Halka tiyatronun ne oldu\u011funu anlatmak ve iyi bir tiyatro izleyicisi yeti\u015ftirmek i\u00e7in de \u00e7aba g\u00f6sterildi. Tiyatroya \u00e7ok yabanc\u0131 olan halka tiyatroya koyu renk, temiz bir giysiyle gelinmesi, oyun s\u0131ras\u0131nda y\u00fcksek sesle konu\u015fulmamas\u0131, f\u0131nd\u0131k f\u0131st\u0131k yenmemesi i\u00e7in programlar ve el ilanlar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla uyar\u0131larda bulunuldu.<\/p>\n
CUMHUR\u0130YET D\u00d6NEM\u0130 T\u0130YATROSU<\/p>\n
Cumhuriyet d\u00f6neminde \u0130stanbul T\u00fcrkiye’deki tiyatro etkinliklerinin merkezi oldu. Kurtulu\u015f y\u0131llar\u0131n\u0131n co\u015fkunlu\u011fu, \u00e7a\u011fda\u015fla\u015fma \u00e7abalar\u0131n\u0131n \u00fcstyap\u0131 kurumlar\u0131nda yo\u011funla\u015fan belirtileri tiyatroya da yans\u0131maktayd\u0131. Kad\u0131n ve erkeklerin tiyatroya birlikte gitmeleri de bu de\u011fi\u015fimin \u00f6rneklerindendir. Ayr\u0131ca, daha cumhuriyetin ilk y\u0131llar\u0131nda kad\u0131n oyuncu sorunu \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmi\u015f, Dar\u00fclbedayi’de oynanan Othello’da Desdemona rol\u00fcn\u00fc Bedia Muvahhit, Emilia’y\u0131 ise Neyyire Neyir canland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
T\u00fcrkiye’nin ilk \u00f6denekli tiyatrosu Dar\u00fclbedayi’nin bu d\u00f6nemde ad\u0131 \u0130stanbul \u015eehir Tiyatrosu olarak de\u011fi\u015ftirilimi\u015f (1927), g\u00f6rg\u00fc ve bilgisini yurtd\u0131\u015f\u0131nda geli\u015ftiren Muhsin Ertu\u011frul’un y\u00f6netimindeki bu tiyatro yeni oyun yazarlar\u0131n\u0131n, oyuncular\u0131n\u0131n, y\u00f6netmenlerin ve her ku\u015faktan binlerce tiyatro seyircisinin yeti\u015fmesinde bir okul g\u00f6revi g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u00d6nceleri Tepeba\u015f\u0131’nda Dram ve Komedi tiyatrolar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren topluluk, yap\u0131lar\u0131n y\u0131k\u0131lmas\u0131 ve yanmas\u0131 nedeniyle Beyo\u011flu Yeni Komedi Tiyatrosu, Harbiye \u015eehir Tiyatrosu gibi salonlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, 1960’tan sonra yap\u0131lan \u00dcsk\u00fcdar ve Fatih \u015fehir tiyatrolar\u0131nda ve Kad\u0131k\u00f6y Halk E\u011fitim Merkezi’nin salonunda her tiyatro mevsiminde oyunlar sunmu\u015ftur. Bu \u00f6denekli tiyatronun d\u0131\u015f\u0131nda baz\u0131 \u00f6zel tiyatrolar da Me\u015frutiyet d\u00f6neminden beri s\u00fcregelen da\u011f\u0131n\u0131k bir d\u00fczen i\u00e7inde, gerek Na\u015fit (1886-1943) gibi b\u00fcy\u00fck halk sanata\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc ilgiyle, gerek operet topluluklar\u0131n\u0131n getirdi\u011fi canl\u0131l\u0131kla \u0130stanbul’un tiyatro ya\u015fam\u0131n\u0131 zenginle\u015ftirmi\u015flerdir. <\/p>\n
1936’da Milli Musiki ve Temsil Akademisi’nin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc olarak a\u00e7\u0131lan Ankara Devlet Konservatuvar\u0131, yetenekli Alman tiyatro adam\u0131 Carl Ebert’in \u00e7abas\u0131yla de\u011ferli oyuncular\u0131n yeti\u015fmesine katk\u0131da bulundu. \u0130lk haz\u0131rl\u0131k d\u00f6neminden sonra 1949’da Devlet Tiyatrolar\u0131 resmen kuruldu. B\u00f6ylece tiyatro sanat\u0131n\u0131n yurt d\u00fczeyinde yayg\u0131nla\u015fmas\u0131nda da \u00f6nemli bir ad\u0131m at\u0131lm\u0131\u015f oldu. Bu kurum daha sonra \u0130stanbul, \u0130zmir, Bursa, Adana, Trabzon ve Diyarbak\u0131r’da yerle\u015fik kadrolarla \u00e7al\u0131\u015fan \u015fubeler a\u00e7arak ve daha ba\u015fka kentlere turneler d\u00fczenleyerek tiyatroyu yayg\u0131nla\u015ft\u0131rd\u0131.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
TANZ\u0130MAT D\u00d6NEM\u0130 T\u0130YATROSU Tanzimat’la birlikte bat\u0131l\u0131 bir tiyatro anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 benimseyen T\u00fcrk tiyatrosu, Cumhuriyet d\u00f6neminde yurdun her yan\u0131nda a\u00e7\u0131lan halkevlerinde amat\u00f6r tiyatro \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ba\u015flay\u0131ncaya ve Ankara’da 1940’lar\u0131n sonunda devlet eliyle bir konservatuvar ve Devlet Tiyatrosu kuruluncaya kadar ge\u00e7en s\u00fcrede hemen hemen yaln\u0131z \u0130stanbul’da bir geli\u015fme alan\u0131 bulabilmi\u015ftir. Bu d\u00f6nemde at\u0131lan ad\u0131mlar ulusal bir tiyatronun kurulmas\u0131 do\u011frultusunda … Devam\u0131n\u0131 oku…<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7,12],"tags":[210],"class_list":["post-990","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-dn","category-tr","tag-tiyatro"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/990","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=990"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/990\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=990"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=990"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=990"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}