Prof. Ahmet Hamdi Tanp\u0131nar;Tanzimat ve ondan sonra geli\u015fen edebi cereyanlar\u0131 inceleyebilmek i\u00e7in T\u00fcrk toplumunu etkilemi\u015f bir ka\u00e7 realite \u00fczerinde durmak gerekti\u011fini belirtir. Zira Tanzimat edebiyat\u0131 bir medeniyet de\u011fi\u015fmesinin bir sonucu olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bunu g\u00f6zden uzak tutmamak gerekir.
\nTanzimat ve sonras\u0131 d\u00f6nemlerde T\u00fcrk toplumunu etkileyen sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel olaylar ayn\u0131 zamanda edebiyat\u0131m\u0131z\u0131n da de\u011fi\u015fmesi ve yenile\u015fmesine ortam haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00f6nemli olaylar \u015funlard\u0131r:
\n1- 1839’da ilan edilen Tanzimat Ferman\u0131
\n2- 1876 ve 1908 birinci ve ikinci me\u015frutiyet denemeleri.
\n3- 1918 imparatorlu\u011fun da\u011f\u0131l\u0131\u015f\u0131 ile 1923’te Cumhuriyet ilan\u0131 ve Ankara’n\u0131n ba\u015fkent olu\u015fu.
\nBu \u00f6nemli siyasi olaylar ve demokrasi denemelerinin her biri genellikle bir edebi hareketin ba\u015flang\u0131c\u0131 ve geli\u015fme ortam\u0131 olmu\u015flard\u0131r.
\n19. as\u0131r Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’nun gerileme ve \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f devridir. B\u00fcy\u00fck fetihler art\u0131k gerilerde kalm\u0131\u015ft\u0131r. Ordular yenilgilerden kurtulamaz olmu\u015ftur.III. Selim devrinde ilk kez orduda yap\u0131lan \u0131slahat hareketleri ile Avrupa’n\u0131n teknik ve k\u00fclt\u00fcrel \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f ve imparatorluk y\u00f6n\u00fcn\u00fc bat\u0131ya \u00e7evirmek zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r.
\n\u0130\u015fte Tanzimat edebiyat\u0131na verilen isimde 3 Kas\u0131m 1839’da Re\u015fit Pa\u015fa taraf\u0131ndan ilan edilen ve G\u00fclhane Hatt\u0131 H\u00fcmayunu da denilen yenile\u015fme berat\u0131n\u0131n y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konmu\u015f olmas\u0131ndan do\u011fmu\u015ftur. Bu olay daha sonralar\u0131 Tanzimat Ferman\u0131 olarak adland\u0131r\u0131lacak,gerek siyasi alanda gerek edebi ve toplumsal hayatta bat\u0131ya y\u00f6nelmenin resmi bir belgesi say\u0131lacakt\u0131r. Edebiyat Tarih\u00e7ilerimizde 1839 y\u0131l\u0131n\u0131 Tanzimat edebiyat\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131 olarak kabul edeceklerdir.
\nTanzimat d\u00f6nemiyle yeni a\u00e7\u0131lan mekteplerde \u00f6\u011fretimin T\u00fcrk\u00e7e’ye d\u00f6nmesi, gazetecili\u011fin ba\u015flamas\u0131 ve garp etkisiyle beraber geli\u015fen milli \u015fuur sonucunda yepyeni bir ortam do\u011fmu\u015ftur. Tanzimat edebiyat\u0131 dedi\u011fimiz edebi yenile\u015fme ister istemez toplum b\u00fcnyesinde ki bu de\u011fi\u015fmelere,uyanan yeni fikir ak\u0131mlar\u0131na paralel olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f,yeni bir medeniyet de\u011fi\u015fiminin sonucu olarak geli\u015fmi\u015ftir. Tanzimat d\u00f6nemiyle birlikte edebiyat\u0131m\u0131zda sosyal ve siyasal konular g\u00fcnl\u00fck olaylar tart\u0131\u015fma alan\u0131na \u00e7ekilmi\u015ftir.
\nTanzimat edebiyat\u0131n\u0131n ilk nesli olan \u015einasi,Ziya Pa\u015fa,Nam\u0131k Kemal’in ama\u00e7 bak\u0131m\u0131ndan gayretleri a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 ayn\u0131d\u0131r. Bu ilk nesil birbiri ard\u0131ndan ve birbirlerini b\u00fct\u00fcnleyen \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla T\u00fcrkiye’de siyasi Tanzimat devriyle \u00f6l\u00e7\u00fclmeyecek kadar geni\u015f bir ayd\u0131nlar s\u0131n\u0131f\u0131 yeti\u015ftirmi\u015flerdir. As\u0131l yapt\u0131klar\u0131 i\u015f ise T\u00fcrk\u00e7e’nin geli\u015fmesine g\u00f6sterdikleri \u00e7aba olmu\u015ftur. Bilhassa \u015einasi’nin (1826-1871) \u00e7\u0131karm\u0131\u015f oldu\u011fu Tasvir-i Efkar gazetesi \u00e7evresinde uyand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 halk\u00e7\u0131 dil hareketi ve pe\u015finden gelenlerin getirdi\u011fi yeni edebiyat anlay\u0131\u015f\u0131 bunda \u00f6nemli bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Ayn\u0131 zamanda Tanzimat edebiyat\u0131n\u0131n kurucusu say\u0131lan \u015einasi \u015fiirde ilk defa eski \u015fekiller i\u00e7inde yeni kavramlar\u0131 kullanm\u0131\u015ft\u0131r. Nam\u0131k Kemal ise daima geni\u015f yank\u0131lar uyand\u0131ran eserler yazm\u0131\u015f,neslinin en g\u00fcr sesli \u015fairi ve dava adam\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.Ziya Pa\u015fa divan \u015fiiri gelene\u011fini s\u00fcrd\u00fcrmesine ra\u011fmen,siyasi ve sosyal d\u00fc\u015f\u00fcnceler,halk dilinin yaz\u0131 dili olmas\u0131n\u0131 savunan fikirleriyle arkada\u015flar\u0131n\u0131n ortak \u00fclk\u00fclerine kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\nT\u00fcm bu yap\u0131lmak istenenlere ra\u011fmen Tanzimat\u00e7\u0131lar be\u015f as\u0131r devam eden divan edebiyat\u0131 gelene\u011finden tam olarak kurtulamam\u0131\u015flard\u0131r. Bu ilk neslin genel sanat felsefesi \u201ctoplum i\u00e7in,vatan i\u00e7in,h\u00fcrriyet ve halk i\u00e7in sanat\u201d anlay\u0131\u015f\u0131 olmu\u015ftur.
\nTanzimat edebiyat\u0131n\u0131n birinciler kadar kavgac\u0131 olmayan ikinci nesli diyebilece\u011fimiz Hamit,Ekrem ve Samipa\u015fazade Sezai gibilere gelince;bunlar ustalar\u0131n\u0131n izinde y\u00fcr\u00fcmekle beraber,siyasi ortam\u0131n ve devlet y\u00f6netimindeki bask\u0131n\u0131n Tanzimat’\u0131n ilk y\u0131llar\u0131na oranla a\u011f\u0131rla\u015fmas\u0131 sonucu \u201cToplum i\u00e7in sanat\u201d felsefesini b\u0131rak\u0131p \u201cSanat i\u00e7in sanat\u201d g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc benimsemi\u015flerdir.
\nTanzimat Edebiyat\u0131n\u0131n bu iki nesli aras\u0131nda Nam\u0131k Kemal,\u015einasi,Abd\u00fclhak Hamit gibi g\u00fc\u00e7l\u00fc temsilcileri yeti\u015fmi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, o y\u0131llarda son \u00e7\u0131rp\u0131n\u0131\u015flar\u0131n\u0131 g\u00f6steren eski edebiyatla,tutunmaya \u00e7al\u0131\u015fan yeni edebiyat bo\u011fu\u015fma halindedir.Bu devirde okuyan ve yazan kitle aras\u0131nda eski edebiyata ba\u011fl\u0131 olanlar hala kabar\u0131kt\u0131r.Buna ra\u011fmen yeni neslin g\u00f6r\u00fc\u015fleri bilhassa bizim i\u00e7in tamamen yeni olan gazete yaz\u0131lar\u0131,roman,tiyatro,ele\u015ftiri gibi nesir \u00e7e\u015fitlerinde daha k\u0131sa zamanda ve kolayca zafere eri\u015fir. <\/p>\n
Tanzimat Edebiyat\u0131n\u0131n Genel \u00d6zellikleri: <\/p>\n
a. Tanzimat edebiyat\u0131 sanat\u00e7\u0131lar\u0131, Divan edebiyat\u0131nda bulunan \u015fiir, tarih, mektup, v.b gibi edebiyat t\u00fcrlerini Bat\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re yenile\u015ftirmi\u015fler; ayr\u0131ca, Divan edebiyat\u0131nda hi\u00e7 bulunmayan makale, tiyatro, roman, hikaye, an\u0131, ele\u015ftirme, v.b. gibi yeni edebiyat t\u00fcrleri getirmi\u015flerdir.
\nb. Tanzimat edebiyat\u0131n\u0131n \u00f6zellikle ilk devirlerinde yeti\u015fen sanat\u00e7\u0131lar\u0131n \u00e7o\u011fu (Ziya Pa\u015fa, Nam\u0131k Kemal, v.b…) Montesquieu, Rousseau, Voltaire, v.b. gibi Frans\u0131z devrimci yazarlar\u0131n\u0131n etkisi alt\u0131nda kalarak, makale ve \u015fiirlerinde zulme, haks\u0131zl\u0131\u011fa, h\u0131rs\u0131zl\u0131\u011fa. gerili\u011fe kar\u015f\u0131 \u015fiddetli bir dille m\u00fccadeleye giri\u015fmi\u015fler; vatan, millet, h\u00fcrriyet. hak, adalet, kanun, me\u015frutiyet. v.b. gibi kavramlar\u0131 memlekete yaymaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar, \u201ctoplum i\u00e7in sanat\u201d anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 benimsemi\u015flerdir. Tanzimat edebiyat\u0131n\u0131n ikinci devrinde yeti\u015fen sanat\u00e7\u0131lar ise (Recai-z\u00e2de Mahmut Ekrem, Abd\u00fclhak H\u00e2mit, Sami Pa\u015fa-z\u00e2de Sezai v.b.) toplum i\u015flerine daha az kar\u0131\u015fm\u0131\u015flar, \u201csanat i\u00e7in sanat\u201d anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 benimser g\u00f6r\u00fcnm\u00fc\u015flerdir.
\nc. \u00c7o\u011fu Frans\u0131z edebiyat\u0131n\u0131 \u00f6rnek olarak alan bu sanat\u00e7\u0131lar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 Klasisizm (\u015einasi, Ahmet Vefik Pa\u015fa, Ali Bey, v.b.).bir k\u0131sm\u0131 da Realizm (Recai-z\u00e2de Mahmut Ekrem, Sami Pa\u015fa\u00acz\u00e2de Sezai, Nabi-z\u00e2de N\u00e2z\u0131m, v.b.) ak\u0131mlar\u0131n\u0131n etkisi alt\u0131nda eserler vermi\u015flerdir.
\n\u00e7. Tanzimat edebiyat\u0131, Divan edebiyat\u0131n\u0131n tersine olarak, se\u00e7kin ki\u015filer i\u00e7in de\u011fil, halk i\u00e7in meydana getirilen bir edebiyat olmak iddias\u0131yla ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc benimseyen sanat\u00e7\u0131lar (\u015einasi, Ziya Pa\u015fa, Nam\u0131k Kemal, Ahmet Mithat, Ali Bey, v.b.) \u00f6zellikle makale, tiyatro, an\u0131, k\u0131smen de roman t\u00fcrlerinde bu yolda eserler vermi\u015flerdir. Tanzimat edebiyat\u0131n\u0131n ikinci devrinde yeti\u015fen baz\u0131 sanat\u00e7\u0131lar ise (Recai-z\u00e2de Mahmut Ekrem, Abd\u00fclhak Hamit, v.b.) bu ama\u00e7tan uzakla\u015fm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnmektedirler.
\nd. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn bir sonucu olarak, dilin sadele\u015fmesi, konu\u015fma dilinin yaz\u0131 dili haline gelmesi d\u00fc\u015f\u00fcncesi savunulmu\u015ftur. Tanzimat edebiyat\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131ca sanat\u00e7\u0131lar\u0131 (\u015einasi, Ziya Pa\u015fa, Nam\u0131k Kemal, Ahmet Mithat, Ahmet Cevdet Pa\u015fa, \u015eemseddin Sami, v.b.) dil konusunda b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnmekle birlikte, hi\u00e7biri eski al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131ndan kurtulup da b\u00fcsb\u00fct\u00fcn konu\u015fma diliyle yazm\u0131\u015f de\u011fildir. Sade dil, daha \u00e7ok, tiyatro; an\u0131, mektup, bir dereceye kadar da makale ve romanlarda kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Tanzimat edebiyat\u0131n\u0131n ikinci devrinde yeti\u015fen sanat\u00e7\u0131lar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 ise ( Recai-z\u00e2de Mahmut Ekrem, Sami Pa\u015fa-z\u00e2de Sezai, \u00f6zellikle Abd\u00fclhak Hamit) konu\u015fma dilinden epey uzakla\u015fm\u0131\u015flard\u0131r.
\ne. Tanzimat edebiyat\u0131nda en \u00f6nemli yenilik, nesirde, anlat\u0131m\u0131n kurulu\u015funda g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu edebiyatta s\u00f6z h\u00fcneri g\u00f6stermek de\u011fil, birtak\u0131m d\u00fc\u015f\u00fcnceleri halka yaymak amac\u0131 g\u00fcd\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnden, \u201cseci\u201d ler at\u0131lm\u0131\u015f, as\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcnce ile ilgisi bulunmayan doldurma s\u00f6zlere yer verilmemi\u015f, d\u00fc\u015f\u00fcnceler sayfalarca s\u00fcren uzun c\u00fcmleler yerine k\u0131sa c\u00fcmlelerle anlat\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\nf. Tanzimat edebiyat\u0131 nazm\u0131nda \u015fiirin konusu geni\u015fletilmi\u015f, g\u00fcnl\u00fck hayatla ilgili her t\u00fcrl\u00fc olay, duygu ve d\u00fc\u015f\u00fcnce \u015fiir konusu olarak se\u00e7ilmi\u015ftir;
\n\u0130lk zamanlarda Divan edebiyat\u0131 naz\u0131m bi\u00e7imlerinin d\u0131\u015f\u0131na pek \u00e7\u0131k\u0131lmam\u0131\u015f, yeni d\u00fc\u015f\u00fcnceler eski bi\u00e7imler i\u00e7inde s\u00f6ylenmi\u015f (Ziya Pa\u015fa, Nam\u0131k Kemal v.b.) ise de sonralar\u0131 eski bi\u00e7imler b\u00fcsb\u00fct\u00fcn b\u0131rak\u0131larak yeni bi\u00e7imler kullan\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r (Recai-z\u00e2de Mahmut Ekrem, \u00f6zellikle Abd\u00fclhak Hamit, v,b.) ; yeni naz\u0131m bi\u00e7imleri ilkin Frans\u0131zca’dan yap\u0131lan manzum \u00e7evirilerde g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f, telif \u015fiirlerde \u00e7ok sonra kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r; beyitlerin ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na birer b\u00fct\u00fcn olmas\u0131yla yetinilmeyip, b\u00fct\u00fcn m\u0131sralar aralar\u0131nda bir anlam ba\u011f\u0131 bulunmas\u0131na, Divan \u015fiirindeki \u201cpar\u00e7a g\u00fczelli\u011fi\u201d anlay\u0131\u015f\u0131 yer yine \u015fiirin ba\u015ftan sona kadar belli bir d\u00fc\u015f\u00fcnce etraf\u0131nda geli\u015fmesine; yani \u201ckonu birli\u011fi\u201d ne ve \u201cb\u00fct\u00fcn g\u00fczelli\u011fi\u201d ne \u00f6nem verilmi\u015ftir: genel olarak aruz vezni kullan\u0131lmakla birlikte, T\u00fcrk’lerin tabi\u00ee ve ulusal vezninin hece vezni oldu\u011fu anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f, bu vezinle yazmaya taraf\u00e7\u0131l\u0131k edilmi\u015f (Ziya Pa\u015fa, Nam\u0131k Kemal, Ahmet Cevdet Pa\u015fa v.b), fakat bu istek geni\u015f bir ak\u0131m halini alamam\u0131\u015f, sadece birka\u00e7 sanat\u00e7\u0131 (Ethem Pertev Pa\u015fa, Ziya Pa\u015fa, Nam\u0131k Kemal, Ahmet Vefik Pa\u015fa, Abd\u00fclhak H\u00e2mit, Recai-z\u00e2de Mahmut Ekrem v.b.) taraf\u0131ndan giri\u015filen birka\u00e7 deneme ile yetinilmi\u015ftir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Prof. Ahmet Hamdi Tanp\u0131nar;Tanzimat ve ondan sonra geli\u015fen edebi cereyanlar\u0131 inceleyebilmek i\u00e7in T\u00fcrk toplumunu etkilemi\u015f bir ka\u00e7 realite \u00fczerinde durmak gerekti\u011fini belirtir. Zira Tanzimat edebiyat\u0131 bir medeniyet de\u011fi\u015fmesinin bir sonucu olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bunu g\u00f6zden uzak tutmamak gerekir. Tanzimat ve sonras\u0131 d\u00f6nemlerde T\u00fcrk toplumunu etkileyen sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel olaylar ayn\u0131 zamanda edebiyat\u0131m\u0131z\u0131n da de\u011fi\u015fmesi ve … Devam\u0131n\u0131 oku…<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7,12],"tags":[],"class_list":["post-612","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-dn","category-tr"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/612","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=612"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/612\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=612"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=612"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=612"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}