{"id":49966,"date":"2014-02-19T14:32:38","date_gmt":"2014-02-19T12:32:38","guid":{"rendered":"http:\/\/www.sorubak.com\/blog\/?p=49966"},"modified":"2014-02-19T12:39:29","modified_gmt":"2014-02-19T10:39:29","slug":"ataturk-donemi-dis-politika-3","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/ataturk-donemi-dis-politika-3.html","title":{"rendered":"Atat\u00fcrk D\u00f6nemi D\u0131\u015f Politika"},"content":{"rendered":"

Atat\u00fcrk d\u00f6nemi T\u00fcrk d\u0131\u015f politikas\u0131<\/strong><\/p>\n

1923-1932 D\u00f6nemi<\/strong><\/p>\n

Mill\u00ee M\u00fccadele hareketinden ba\u015far\u0131yla \u00e7\u0131kan T\u00fcrk devleti, Lozan Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131 Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n galip devletleri ile e\u015fit \u015fartlarda imzalam\u0131\u015f ve milletler aras\u0131 alanda, ba\u011f\u0131ms\u0131z bir devlet olarak yerini alm\u0131\u015ft\u0131r. Lozan sonras\u0131nda, Yeni T\u00fcrkiye ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131na s\u0131n\u0131rlama getirecek milletler aras\u0131 ba\u011flardan uzak kalacak, bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 bir politika takip etmek suretiyle, kom\u015fular\u0131yla dostluk ili\u015fkilerini geli\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019nin bu d\u00f6nemde bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 bir siyaset takip etme gayretlerini \u00e7e\u015fitli sebeplerle izah etmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Ancak, bu sebepler aras\u0131nda toplum hayat\u0131nda k\u00f6kl\u00fc de\u011fi\u015fiklikler yapan ink\u0131l\u00e2p ve kalk\u0131nma hareketlerine giri\u015fmenin \u00f6nemli bir yer tuttu\u011fu s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n

Mustafa Kemal Pa\u015fa bu ger\u00e7e\u011fi T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi\u2019nde yapt\u0131\u011f\u0131 bir konu\u015fmada \u015fu \u015fekilde izah etmektedir;\u201d\u2026esasl\u0131 \u0131sl\u00e2hat ve inki\u015fafat i\u00e7inde bulunan bir memleketin hem kendisinde,hem de muhitlerinde sulh ve huzuru cidden arzu etmesinden daha kolay olunabilecek bir keyfiyet olmaz\u2026\u201d.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019nin Lozan sonras\u0131 d\u0131\u015f politikas\u0131na Mustafa Kemal Pa\u015fa fikir ve d\u00fc\u015f\u00fcnceleri ile y\u00f6n vermi\u015ftir. Mustafa Kemal Pa\u015fan\u0131n uygulad\u0131\u011f\u0131 d\u0131\u015f politika,millet menfaatine dayal\u0131 bir \u201cMill\u00ee siyaset\u201d ilkesini temel al\u0131r. Mill\u00ee siyaset uygulamas\u0131nda esas olan Mill\u00ee ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k, Mill\u00ee misak, milletler aras\u0131 hukuk da sayg\u0131 ile \u201cYurtta bar\u0131\u015f, d\u00fcnyada bar\u0131\u015f\u201d ilkelerinin titizlikle tatbik edilmesidir.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019nin Lozan sonras\u0131 d\u0131\u015f politikada g\u00f6sterdi\u011fi bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 politikaya ra\u011fmen zaman zaman bir tak\u0131m engellemelerle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bat\u0131l\u0131 devletlerin Osmanl\u0131 Devleti d\u00f6neminden kalma \u201cdevletin i\u00e7 i\u015flerine kar\u0131\u015fma\u201d al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131 yeni T\u00fcrkiye \u00fczerinde de tatbik etmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar, ancak her defas\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019nin direnmesiyle kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

1923-1932 d\u00f6nemi d\u0131\u015f politikas\u0131, T\u00fcrk mill\u00ee siyaset anlay\u0131\u015f\u0131na uygun olarak daha \u00e7ok Lozan\u2019dan arta kalan meselelerin halli ve Lozan esaslar\u0131n\u0131n uygulanmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde bir seyir takip etmi\u015ftir.<\/p>\n

\n

a-T\u00fcrk-\u0130ngiliz M\u00fcnasebetleri ve Musul Meselesi:<\/strong><\/p>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

Musul,15 Kas\u0131m 1918\u2032de \u0130ngilizler taraf\u0131ndan i\u015fgal edilmi\u015f ve Mill\u00ee M\u00fccadele s\u0131ras\u0131nda ise d\u00fc\u015fman i\u015fgalinden kurtar\u0131lamam\u0131\u015ft\u0131r. Misak-\u0131 Mill\u00ee\u2019nin birinci maddesine g\u00f6re 30 Ekim 1918\u2032de fiili i\u015fgal alt\u0131nda bulunmad\u0131\u011f\u0131ndan Musul,T\u00fcrk s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisindedir.<\/p>\n

Lozan Konferas\u0131\u2019nda T\u00fcrk-Irak s\u0131n\u0131r meselesi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcrken T\u00fcrk heyeti b\u00f6lgenin T\u00fcrkiye\u2019ye terk edilmesi gerekti\u011fini iddia etmi\u015f, Irak\u2019\u0131 mandas\u0131 alt\u0131nda bulunduran \u0130ngiltere ise Musul\u2019un Irak s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde kalmas\u0131n\u0131 \u0131srarla savunmu\u015ftur. Lozan\u2019da halledilemeyen konu, anla\u015fman\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc maddesinin ikinci f\u0131rkas\u0131nda yer alan \u201cKonu, T\u00fcrkiye ile \u0130ngiltere aras\u0131nda Lozan sonras\u0131ndaki dokuz ay zarf\u0131nda g\u00f6r\u00fc\u015fmeler yoluyla halledilecek, m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 takdirde milletler cemiyetine havale edilecektir\u201d \u015feklindeki ibaresiyle Lozan sonras\u0131na b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Uyu\u015fmazl\u0131\u011f\u0131 gidermek amac\u0131yla 19 May\u0131s 1924\u2032te \u0130stanbul\u2019da \u0130ngiltere ile ba\u015flat\u0131lan g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde \u0130ngiltere\u2019nin Irak lehine Hatay \u00fczerinde de hak iddia etmesi \u00fczerine konferanstan bir sonu\u00e7 al\u0131namam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Taraflar\u0131n ikili g\u00f6r\u00fc\u015fmelerinden sonu\u00e7 al\u0131namay\u0131nca, Musul Meselesi Lozan Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n ilgili maddesi gere\u011fi Milletler Cemiyeti\u2019ne havale edilmi\u015f; cemiyet, konuyu 20 Eyl\u00fcl 1924\u2032te g\u00f6r\u00fc\u015fmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. G\u00f6r\u00fc\u015fmelerde T\u00fcrk taraf\u0131 daha \u00f6nceki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde \u0131srar ederek Musul\u2019da bir plebisit yap\u0131lmas\u0131n\u0131 istediyse de \u0130ngiltere bu talebi de \u201cb\u00f6lgede ya\u015fayan halk\u0131n cahil oldu\u011fu ve s\u0131n\u0131r i\u015flerinden anlamad\u0131\u011f\u0131\u201d gerek\u00e7esiyle kabul etmemi\u015ftir.<\/p>\n

\u0130ngiltere, Musul konusundaki uzla\u015fmaz tavr\u0131n\u0131 b\u00f6lgede organize etti\u011fi k\u0131\u015fk\u0131rtma hareketleriyle desteklemeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zellikle Lozan\u2019dan sonra K\u00fcrtleri, Asuri kabilelerini ve Araplar\u0131 s\u00fcrekli olarak T\u00fcrkiye aleyhine tahrik etmi\u015ftir.<\/p>\n

Milletler Cemiyeti\u2019nde Musul Meselesi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcrken, T\u00fcrk-\u0130ngiliz kuvvetleri aras\u0131nda ufak \u00e7apta s\u0131n\u0131r \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 meydana gelmi\u015ftir.<\/p>\n

Milletler Cemiyeti\u2019nin konuyu incelemek \u00fczere b\u00f6lgeye g\u00f6nderdi\u011fi Tahkik Komisyonu\u2019nun Eyl\u00fcl 1925\u2032te Cemiyet Meclisi\u2019ne sundu\u011fu raporda Musul\u2019un Irak\u2019ta kalmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde g\u00f6r\u00fc\u015f beyan etmesi, gerek T\u00fcrk temsilcileri, gerekse T\u00fcrk halk\u0131 taraf\u0131ndan b\u00fcy\u00fck bir tepkiyle kar\u015f\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrk taraf\u0131n\u0131n itirazlar\u0131na ra\u011fmen Milletler Cemiyeti, komisyon raporuna uyarak b\u00f6lgeyi,16 Aral\u0131k 1925 tarihli toplant\u0131s\u0131nda Irak\u2019a b\u0131rakma karar\u0131 alacakt\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrkiye, Misak-\u0131 Mill\u00ee s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde olmas\u0131na ra\u011fmen Cemiyet Meclisi\u2019nin verdi\u011fi bu karara uymak zorunda kalarak,5 Haziran 1926\u2032da yap\u0131lan bir anla\u015fmayla Musul\u2019u Irak\u2019a b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019nin Musul\u2019dan vazge\u00e7mesinin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak b\u00f6lgedeki petrol gelirinin %10\u2032u 25 y\u0131l s\u00fcreyle T\u00fcrkiye\u2019ye verilmi\u015ftir. Ancak T\u00fcrkiye 500 bin \u0130ngiliz liras\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 bu hakk\u0131ndan vazge\u00e7mi\u015ftir.<\/p>\n

Musul\u2019un kaybedilmesinde b\u00f6lgenin stratejik \u00f6nemi,petrol kaynaklar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan zengin olu\u015fu ve \u0130ngiltere\u2019nin imparatorluk yollar\u0131 \u00fczerinde olmas\u0131 \u00f6nemli sebeplerdendir. B\u00f6lgenin sahip oldu\u011fu bu \u00f6zellikler \u0130ngiltere\u2019nin, \u0131srarc\u0131, uzla\u015fmaz ve bask\u0131c\u0131 tutumuna neden olmu\u015ftur.<\/p>\n

\u0130ngiltere\u2019nin g\u00f6r\u00fc\u015fmelerdeki bu uzla\u015fmaz tavr\u0131n\u0131n bir di\u011fer sebebi de 1926\u2032l\u0131 y\u0131llarda h\u00e2l\u00e2 T\u00fcrk milletinin hayat hakk\u0131n\u0131 tan\u0131mak istememesinden kaynaklanmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca meselenin daha \u00f6nceki g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde halledilmeyerek Milletler Cemiyeti\u2019nin karar\u0131na kalmas\u0131 T\u00fcrkiye a\u00e7\u0131s\u0131ndan ayr\u0131 bir talihsizlikti. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu tarihte T\u00fcrkiye, Milletler Cemiyeti\u2019nin \u00fcyesi de\u011fildir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k \u0130ngiltere, cemiyetin asl\u00ee ve kurucu \u00fcyesidir. \u0130ngiltere\u2019nin Cemiyet Meclisi\u2019ndeki bu konumu Musul Meselesi\u2019nde di\u011fer devletlere bask\u0131 yapmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131racakt\u0131r.<\/p>\n

Ayr\u0131ca, T\u00fcrkiye Musul Meselesi\u2019nden dolay\u0131 yeni bir sava\u015f\u0131 g\u00f6ze almak istemeyerek d\u00f6nemin D\u0131\u015f \u0130\u015fleri Bakan\u0131 Tevfik R\u00fc\u015fd\u00fc Aras\u2019\u0131n 7 Haziran 1926 tarihli Meclis konu\u015fmas\u0131nda da belirtti\u011fi gibi \u201cfedak\u00e2rl\u0131k\u201d yapm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

b-T\u00fcrk-Yunan M\u00fcnasebetleri ve \u201c\u00e9tabli\u201d Anla\u015fmazl\u0131\u011f\u0131:<\/strong><\/p>\n

Lozan Antla\u015fmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda 30 Ocak 1923\u2032te T\u00fcrkiye ile Yunanistan aras\u0131nda az\u0131nl\u0131klar konusunda bir anla\u015fma yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bu anla\u015fmada Yunanistan\u2019da bulunan M\u00fcsl\u00fcman-T\u00fcrk az\u0131nl\u0131klar\u0131 ile T\u00fcrkiye\u2019de bulunan Rumlar\u0131n m\u00fcbadelesi \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ancak, uygulama safhas\u0131nda anla\u015fman\u0131n ikinci maddesinde yer alan \u201cBat\u0131 Trakya T\u00fcrkleri ile \u0130stanbul\u2019da sakin (\u00e9tabli) Rumlar\u0131n bu m\u00fcbadeleden hari\u00e7 tutulmas\u0131\u201d iki \u00fclke aras\u0131nda uyu\u015fmazl\u0131\u011fa sebep olmu\u015ftur.<\/p>\n

M\u00fcbadeleden \u0130stanbul\u2019da ya\u015fayan Rumlar\u0131 hari\u00e7 tutmak isteyen Yunanistan\u2019\u0131n bu tutumu iki \u00fclke aras\u0131nda uzun s\u00fcren bir gerginlik yaratm\u0131\u015ft\u0131r.Etabli kelimesinin yorumundan kaynaklanan bu anla\u015fmazl\u0131\u011f\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda taraflar\u0131n m\u00fcnasebetlerini olumsuz y\u00f6nde etkileyen bir di\u011fer olay da \u201cPatrik\u201d meselesidir. T\u00fcrkiye m\u00fcbadele kapsam\u0131na dahil etti\u011fi Ortodoks Patri\u011fi Arapo\u011flu Konstantin\u2019i s\u0131n\u0131r d\u0131\u015f\u0131 etmi\u015f, bu olaya Yunanistan tepki g\u00f6stermi\u015ftir. 19 May\u0131s 1925\u2032te Patrik Konstantin\u2019in g\u00f6revinden istifa etmesiyle konu halledilm\u00ee\u015f, 1 Aral\u0131k 1926\u2032da iki \u00fclke aras\u0131nda Atina\u2019da yap\u0131lan anla\u015fmayla da iki \u00fclke az\u0131nl\u0131klar\u0131n\u0131n eml\u00e2k konular\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fclerek bir d\u00fczenleme yap\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak, 1926 Antla\u015fmas\u0131 \u00fclkeler aras\u0131ndaki meselelerin halli i\u00e7in yeterli olmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

1930 y\u0131l\u0131nda \u0130talya Do\u011fu Akdeniz\u2019de bir dostluk ve g\u00fcvenlik sistemi kurma \u00e7abas\u0131 i\u00e7ine girmi\u015fti. Mustafa Kemal Pa\u015fa ile Yunanistan Ba\u015fkan\u0131 Elefteros Venizelos\u2019un bu sistemin geli\u015fmesinde olumlu tav\u0131rlar almas\u0131 T\u00fcrk-Yunan m\u00fcnasebetlerindeki huzursuzlu\u011fu ortadan kald\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. 10 Haziran 1930\u2032da Ankara\u2019da iki \u00fclke aras\u0131nda imzalanan dostluk anla\u015fmas\u0131yla Lozan\u2019dan arta kalan m\u00fcbadele konusu halledilmi\u015f, kom\u015fu \u00fclkeler aras\u0131ndaki dostane ili\u015fkilerde \u00f6nemli bir ad\u0131m at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Venizelos\u2019un, 27-31 Ekim 1930\u2032da Ankara\u2019y\u0131 ziyareti s\u0131ras\u0131nda imzalanan \u00fc\u00e7 vesikadan olu\u015fan 30 Ekim 1930 tarihli dostluk, tarafs\u0131zl\u0131k, uzla\u015fma ve hakem anla\u015fmas\u0131 T\u00fcrk-Yunan m\u00fcnasebetlerinin s\u00fcratle geli\u015fmesini sa\u011flam\u0131\u015f ve ileride yap\u0131lacak Balkan Antant\u0131\u2019n\u0131n imzalanmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

1930 tarihli T\u00fcrk-Yunan dostluk anla\u015fmas\u0131 1830\u2032da ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kazanan Yunanistan\u2019\u0131n bu tarihten itibaren ortaya \u00e7\u0131kan T\u00fcrkiye \u00fczerindeki emperyalist macera hareketlerine son vermi\u015f olmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemlidir.1930 anla\u015fmas\u0131 ile kurulan dostluk K\u0131br\u0131s Meselesi\u2019nin \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131na kadar devam edecektir.<\/p>\n

 <\/p>\n

c-T\u00fcrk-Sovyet M\u00fcnasebetleri :<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

Mill\u00ee M\u00fccadele d\u00f6neminde, gerek Sovyet h\u00fck\u00fbmetinin, gerekse TBMM h\u00fck\u00fbmetinin bat\u0131l\u0131 devletlere kar\u015f\u0131 sava\u015f h\u00e2linde olmas\u0131 1921 Moskova Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n imzalanmas\u0131na sebep olmu\u015ftu. Moskova Antla\u015fmas\u0131 ile ba\u015flayan T\u00fcrk-Sovyet \u0130ttifak\u0131 Lozan sonras\u0131 d\u00f6neminde de bat\u0131l\u0131 devletlerin T\u00fcrkiye\u2019ye kar\u015f\u0131 davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n etkisinde geli\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n

Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n galipleri Almanya\u2019y\u0131 saflar\u0131na alarak 1925\u2032te Locarno sistemini kurmalar\u0131 Sovyetler Birli\u011fi\u2019ni rahats\u0131z etmi\u015fti. Ayr\u0131ca Musul Meselesi\u2019nde Milletler Cemiyeti\u2019nin tutumu Sovyetler Birli\u011fi ile T\u00fcrkiye\u2019yi birbirine yakla\u015ft\u0131rm\u0131\u015f ve iki devlet 17 Aral\u0131k 1925\u2032te Paris\u2019te bir tarafs\u0131zl\u0131k ve sald\u0131rmazl\u0131k anla\u015fmas\u0131 imzalanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu antla\u015fma iki \u00fclke aras\u0131ndaki iktisad\u00ee m\u00fcnasebetlerden daha \u00e7ok siyas\u00ee m\u00fcnasebetlerin geli\u015fmesine sebep olmu\u015ftur. Yine iki \u00fclke aras\u0131nda 11 Mart 1927\u2032de Ankara\u2019da bir ticaret ve Seyr-i Sefain Antla\u015fmas\u0131 imza edilerek ticari i\u015f birli\u011finin geli\u015ftirilmesine \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Amerika Birle\u015fik Devletleri ile Fransa\u2019n\u0131n giri\u015fimleriyle 28 A\u011fustos 1928\u2032de Paris\u2019te 9 bat\u0131l\u0131 devlet taraf\u0131ndan Briand-Kellogg Pakt\u0131 olu\u015fturulmu\u015ftu. T\u00fcrkiye tecav\u00fcz\u00ee sava\u015f\u0131 yasaklayan bu belgeyi 19 Ocak 1929 g\u00fcn\u00fc T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi\u2019nde onaylam\u0131\u015ft\u0131r .Sovyetler Birli\u011fi Briand-Kellogg Pakt\u0131 imzalayan ilk devlet olmakla birlikte bu antla\u015fmay\u0131 daha \u00f6nce y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe koymak amac\u0131yla Do\u011fu Avrupa\u2019daki kom\u015fular\u0131 ile 9 \u015eubat 1929\u2032da Litvinof Protokol\u00fcn\u00fc imzalam\u0131\u015ft\u0131r. TBMM, Litvinof Protokol\u00fcn\u00fc de 1 Nisan 1929\u2032da onaylam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019nin Sovyetler Birli\u011fi ile 1925 Antla\u015fmas\u0131n\u0131 teyit eden ve iki y\u0131l daha uzatan 17 Aral\u0131k 1928 tarihli bir dostluk antla\u015fmas\u0131n\u0131 imzalamas\u0131 T\u00fcrkiye\u2019nin bat\u0131l\u0131 devletlere yakla\u015fmas\u0131ndaki Sovyet endi\u015fesinden kaynaklanm\u0131\u015ft\u0131r. Ger\u00e7ekten de T\u00fcrkiye, 1930 y\u0131l\u0131na do\u011fru eski d\u00fc\u015fmanlar\u0131 \u0130ngiltere, Fransa, Yunanistan\u2019la meselelerini hallederek normal m\u00fcnasebetler i\u00e7ine girmi\u015ftir. Dolay\u0131s\u0131yla bu d\u00f6nemde Sovyetler Birli\u011fi art\u0131k T\u00fcrkiye\u2019nin dayand\u0131\u011f\u0131 tek b\u00fcy\u00fck devlet olmaktan \u00e7\u0131kacakt\u0131r.<\/p>\n

d-T\u00fcrk-\u0130talyan M\u00fcnasebetleri<\/strong><\/p>\n

Mill\u00ee M\u00fccadele d\u00f6neminde bat\u0131l\u0131 devletler aras\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019yi i\u015fgal hareketinden ilk vazge\u00e7en devlet \u0130talya olmu\u015ftur. Ancak 1922 y\u0131l\u0131nda fa\u015fist Mussolini y\u00f6netimine giren \u0130talya sald\u0131rgan ve s\u00f6m\u00fcrgeci bir politika izlemeye ba\u015flam\u0131\u015f. T\u00fcrkiye \u00fczerindeki emellerini de tekrar g\u00fcndeme getirmi\u015ftir. \u0130talya\u2019n\u0131n bu yay\u0131lma politikas\u0131ndaki amac\u0131 \u201cRoma \u0130mparatorlu\u011fu\u201dnu tekrar canland\u0131rma hayalinden kaynaklanmaktayd\u0131.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2018nin, Musul Meselesi\u2019ni halletmesinden sonra bat\u0131l\u0131 devletlerle olan ili\u015fkilerinin d\u00fczelmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bu d\u00fczelmenin etkisiyle \u0130talya da T\u00fcrkiye ile m\u00fcnasebetlerini yumu\u015fatm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130talya\u2019n\u0131n Arnavutluk \u00fczerindeki emellerinden endi\u015fe duyan Yugoslavya\u2019n\u0131n 1927 y\u0131l\u0131nda Fransa,\u00c7ekoslovakya ve Romanya\u2019n\u0131n olu\u015fturdu\u011fu k\u00fc\u00e7\u00fck antanta kat\u0131lmas\u0131 \u0130talya ve Yugoslavya m\u00fcnasebetlerinin gerginle\u015fmesine sebep olmu\u015ftur. Ayr\u0131ca T\u00fcrk Devleti\u2019nin gittik\u00e7e kuvvetlenmekte olan durumu kar\u015f\u0131s\u0131nda yay\u0131lma politikas\u0131nda ba\u015far\u0131l\u0131 olamayaca\u011f\u0131n\u0131 anlayan Mussolini Ankara\u2019ya kar\u015f\u0131 bir dostluk politikas\u0131 takip etmek zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Gerek T\u00fcrkiye\u2019nin bat\u0131l\u0131 devletlerle m\u00fcnasebetini geli\u015ftirme arzusu, gerekse \u0130talya\u2019n\u0131n Do\u011fu Akdeniz\u2019de kuvvetli bir ittifak olu\u015fturma \u00e7abalar\u0131 iki devlet aras\u0131nda 30 May\u0131s 1928 tarihli tarafs\u0131zl\u0131k uzla\u015fma ve adli tasfiye antla\u015fmas\u0131n\u0131n imzalanmas\u0131 ile sonu\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

1930 T\u00fcrk-\u0130talya Antla\u015fmas\u0131 iki \u00fclke aras\u0131nda mevcut olan huzursuzlu\u011fu kald\u0131rm\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen daha sonraki d\u00f6nemlerde m\u00fcnasebetlerin dostane bir seyir takip etti\u011fi s\u00f6ylenemez. \u00d6zellikle 1936\u2032dan itibaren T\u00fcrk-\u0130ngiliz yak\u0131nla\u015fmas\u0131 T\u00fcrk-\u0130talyan m\u00fcnasebetlerinin zay\u0131flamas\u0131na sebep olacakt\u0131r.<\/p>\n

e-T\u00fcrk-Frans\u0131z M\u00fcnasebetleri<\/strong><\/p>\n

20 Ekim 1921 tarihli Ankara \u0130til\u00e2fnamesi ,T\u00fcrk-Frans\u0131z m\u00fcnasebetlerinde bir yak\u0131nla\u015fma do\u011furmu\u015ftu. Ancak, Lozan g\u00f6r\u00fc\u015fmelerinde Fransa\u2019n\u0131n Osmanl\u0131 bor\u00e7lar\u0131 ve T\u00fcrkiye\u2019deki yat\u0131r\u0131mlar konusundaki olumsuz tavr\u0131 Yusuf Kemal-Franklin Boullioun Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n getirdi\u011fi yak\u0131nla\u015fmay\u0131 zedelemi\u015ftir.<\/p>\n

Lozan sonras\u0131nda T\u00fcrkiye-Suriye S\u0131n\u0131r Meselesi, Osmanl\u0131 bor\u00e7lar\u0131, yabanc\u0131 okullar, Adana-Mersin Demiryolu Meselesi ve Bozkurt-Lotus davas\u0131, T\u00fcrkiye ile Fransa aras\u0131ndaki uyu\u015fmazl\u0131k konular\u0131d\u0131r.<\/p>\n

1921 tarihli Ankara \u0130til\u00e2fnamesi\u2019nin sekizinci maddesinde antla\u015fmadan sonraki bir ayl\u0131k d\u00f6nemde T\u00fcrkiye-Suriye s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n, kurulacak karma komisyon taraf\u0131ndan tespit edilece\u011fi \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Fakat komisyon ancak 1925\u2032te toplanabilmi\u015f ve meseleyi halledemeden da\u011f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Daha sonra 18 \u015eubat 1926\u2032da Halep\u2019te parafe edilen ve 30 May\u0131s 1926\u2032da imzalanan T\u00fcrk-Frans\u0131z dostluk antla\u015fmas\u0131 T\u00fcrkiye-Suriye s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 tespit etti\u011fi gibi T\u00fcrkiye ile Fransa aras\u0131ndaki genel konularda da bir uzla\u015fma sa\u011flanmas\u0131na imk\u00e2n vermi\u015ftir.<\/p>\n

Lozan Konferans\u0131\u2019nda g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc halde \u00e7\u00f6z\u00fcmlenemeyen konulardan birisi de Osmanl\u0131 bor\u00e7lar\u0131d\u0131r. Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin yabanc\u0131 devletlere vermi\u015f oldu\u011fu imtiyazlardan en fazla faydalanan Fransa olmu\u015ftu. Dolay\u0131s\u0131yla Osmanl\u0131 Devleti en fazla Frans\u0131z vatanda\u015flar\u0131na bor\u00e7lu kalm\u0131\u015ft\u0131. Konu, 13 Haziran 1928\u2032de Paris\u2019te yap\u0131lan bir antla\u015fma ile halledilmi\u015f Osmanl\u0131 bor\u00e7lar\u0131n\u0131n \u00f6denmesi belirli bir sisteme ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Fakat 1929 d\u00fcnya iktisad\u00ee bunal\u0131m\u0131 T\u00fcrkiye\u2019nin \u00f6deme g\u00fc\u00e7l\u00fckleriyle kar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131na sebep olmu\u015ftu. Bu s\u0131rada Amerika Cumhurba\u015fkan\u0131 Hoover\u2019in 1931\u2032de kendi ad\u0131n\u0131 alan Hoover Moratoryumu\u2019nu il\u00e2n etmesi bor\u00e7lar\u0131n \u00f6denmesini geciktirme imkan\u0131n\u0131 g\u00fcndeme getirmi\u015f, T\u00fcrkiye de bundan istifade etmek istemi\u015ftir. Paris\u2019te yap\u0131lan g\u00f6r\u00fc\u015fmeler sonunda ilkinden daha uygun \u00f6deme \u015fartlar\u0131yla yeni bir antla\u015fma 22 Haziran 1933\u2032de imzalanarak Osmanl\u0131 Bor\u00e7lar\u0131 Meselesi halledilmi\u015ftir.<\/p>\n

T\u00fcrk-Frans\u0131z m\u00fcnasebetlerinde s\u0131k\u0131nt\u0131 yaratan bir di\u011fer konu da T\u00fcrkiye\u2019deki Frans\u0131z misyoner okullar\u0131 meselesidir. T\u00fcrk h\u00fck\u00fbmeti bu okullarda tarih ve co\u011frafya derslerinin T\u00fcrk \u00f6\u011fretmenler taraf\u0131ndan T\u00fcrk\u00e7e olarak okutulmas\u0131n\u0131 istemi\u015fti. Fransa bu iste\u011fe kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131ysa da T\u00fcrkiye\u2019nin kararl\u0131 tutumu kar\u015f\u0131s\u0131nda meseleyi T\u00fcrk h\u00fck\u00fbmetinin iste\u011fi y\u00f6n\u00fcnde kabullenmek zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Yine T\u00fcrkiye\u2019nin Adana-Mersin demir yolunu sat\u0131n almak istemesi ve T\u00fcrk bayra\u011f\u0131 ta\u015f\u0131yan Bozkurt adl\u0131 gemi ile Frans\u0131z bayra\u011f\u0131 ta\u015f\u0131yan Lotus adl\u0131 geminin Midilli a\u00e7\u0131klar\u0131nda A\u011fustos 1926\u2032da \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kan hukuk\u00ee sorunlar iki \u00fclke aras\u0131nda s\u00fcrt\u00fc\u015fme yaratm\u0131\u015ft\u0131. Bozkurt-Lotus Davas\u0131 1927 y\u0131l\u0131nda Milletler Aras\u0131 Daim\u00ee Adalet Divan\u0131\u2019nda T\u00fcrkiye lehine sonu\u00e7lanm\u0131\u015f, demir yolu meselesi de 1929\u2032da yap\u0131lan bir anla\u015fmayla yine T\u00fcrkiye lehine halledilmi\u015ftir.<\/p>\n

T\u00fcrkiye ile Fransa aras\u0131ndaki bu meseleler \u00e7\u00f6z\u00fcld\u00fckten sonra iki \u00fclke aras\u0131nda geli\u015fme g\u00f6steren m\u00fcnasebetler 1936-1939 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan Hatay Meselesi y\u00fcz\u00fcnden tekrar bir gerginlik d\u00f6nemi ya\u015fanmas\u0131na yol a\u00e7acakt\u0131r.<\/p>\n

f-T\u00fcrkiye\u2019nin \u0130sl\u00e2m \u00dclkeleri ile M\u00fcnasebetleri:<\/strong><\/p>\n

T\u00fcrkiye, \u0130sl\u00e2m \u00fclkeleri i\u00e7inde ilk ve yak\u0131n m\u00fcnasebetler kurdu\u011fu devlet Afganistan olmu\u015ftur. Yusuf Kemal Bey ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131ndaki T\u00fcrk delegeleri Moskova\u2019da Bol\u015fevik y\u00f6neticileri ile g\u00f6r\u00fc\u015fmeleri s\u00fcrd\u00fcr\u00fcrken Afganistan\u2019\u0131n Moskova B\u00fcy\u00fckel\u00e7isi Muhammed Veli Han ile de bir g\u00f6r\u00fc\u015fme yapt\u0131lar. Sonu\u00e7ta 1 Mart 1921\u2032de T\u00fcrk-Afgan Dostluk Antla\u015fmas\u0131 imzaland\u0131. Antla\u015fma ile iki \u00fclke aras\u0131nda cidd\u00ee bir dostluk sa\u011fland\u0131\u011f\u0131 gibi T\u00fcrkiye\u2019nin e\u011fitim alan\u0131nda Afganistan\u2019a yard\u0131m yapmas\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu antla\u015fma gere\u011fince Sultan Ahmet Han 21 Nisan 1921\u2032de Ankara\u2019ya gelmi\u015ftir.<\/p>\n

Daha sonra 25 May\u0131s 1928\u2032de Ankara\u2019da imzalanan T\u00fcrk-Afgan Dostluk Antla\u015fmas\u0131 esas itibar\u0131yla 1921 Antla\u015fmas\u0131n\u0131 teyit eder nitelikte olup iki \u00fclke aras\u0131nda \u201cebed\u00ee\u201d bir dostluk ili\u015fkisi sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Daha sonraki y\u0131llarda taraflar aras\u0131ndaki dostluk ve i\u015f birli\u011fi bozulmadan devam edecektir.<\/p>\n

Cumhuriyet\u2019in il\u00e2n\u0131ndan sonra T\u00fcrk-\u0130ran m\u00fcnasebetlerinin iki \u00fclke aras\u0131ndaki s\u0131n\u0131r meseleleri y\u00fcz\u00fcnden geli\u015fme g\u00f6sterdi\u011fi s\u00f6ylenemez. Daha \u00e7ok T\u00fcrk-\u0130ran s\u0131n\u0131r b\u00f6lgesinde ya\u015fayan kabile ve a\u015firetleri kontrol edememekten kaynaklanan s\u0131n\u0131r meselesi 22 Nisan 1926\u2032da Tahran\u2019da imzalanan g\u00fcvenlik ve dostluk antla\u015fmas\u0131yla giderilmek istenmi\u015fse de yeterli olmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Diplomatik m\u00fcnasebetlerin kesilme noktas\u0131na geldi\u011fi bir d\u00f6nemde 15 Haziran 1928\u2032de Tahran\u2019da imzalanan antla\u015fma ile 1926 Antla\u015fmas\u0131 daha etkili h\u00e2le getirilmi\u015ftir. Nihayet 23 Ocak 1932\u2032de Tahranda imzalanan iki antla\u015fma T\u00fcrk-\u0130ran s\u0131n\u0131r meselesini de \u00e7\u00f6z\u00fcme kavu\u015fturmu\u015ftur. Bu antla\u015fmalar ayn\u0131 zamanda iki \u00fclke aras\u0131nda m\u00fcnasebetlerin geli\u015fmesine ve dostlu\u011fun kurulmas\u0131na sebep olmu\u015ftur.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019nin Arap \u00fclkeleri ile olan m\u00fcnasebetleri din\u00ee meseleler y\u00fcz\u00fcnden uzun s\u00fcre geli\u015fme g\u00f6sterememi\u015ftir. T\u00fcrkiye\u2019nin bat\u0131l\u0131la\u015fma hareketi bu \u00fclkelerde memnuniyetsizlik yaratm\u0131\u015ft\u0131. Esas\u0131nda T\u00fcrkiye, Mill\u00ee M\u00fccadele sonras\u0131nda bu \u00fclkeler \u00fczerinde eski Osmanl\u0131 \u00fclkesi olmas\u0131ndan dolay\u0131 bir hak iddias\u0131nda bulunmam\u0131\u015ft\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla \u00fclkeler aras\u0131nda \u00e7\u0131kar \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 mevcut de\u011fildi. Ancak, Arap \u00fclkelerinin bu d\u00f6nemde bat\u0131 s\u00f6m\u00fcrgesi alt\u0131nda bulunmas\u0131 T\u00fcrkiye ile olan m\u00fcnasebetleri bat\u0131l\u0131 devletlerin etkisi alt\u0131nda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca hilafetin kald\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00f6zellikle \u0130ran ve M\u0131s\u0131r gibi \u00fclkelerde tepkilere yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Bu t\u00fcr anla\u015fmazl\u0131klara ra\u011fmen T\u00fcrkiye\u2019yi emperyalizme kar\u015f\u0131 sava\u015fan ve kazanan bir \u00fclke olarak g\u00f6ren Arap \u00fclkeleri di\u011fer \u0130sl\u00e2m \u00fclkeleri ile birlikte T\u00fcrkiye\u2019ye dost olarak kalmay\u0131 tercih etmi\u015flerdir.<\/p>\n

G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi Lozan sonras\u0131ndaki on y\u0131ll\u0131k devrede T\u00fcrkiye bat\u0131l\u0131 devletlerle oldu\u011fu gibi \u0130sl\u00e2m \u00fclkeleri ile de dostane m\u00fcnasebetler kurmu\u015f oluyordu.<\/p>\n

 <\/p>\n

1932-1938 D\u00f6nemi<\/strong><\/p>\n

a-T\u00fcrkiye\u2019nin Milletler Cemiyeti\u2019ne Kat\u0131lmas\u0131<\/strong><\/p>\n

1932 y\u0131l\u0131na gelindi\u011finde T\u00fcrkiye kom\u015fular\u0131yla m\u00fcnasebetlerini b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde hallederek milletler aras\u0131 m\u00fcnasebetlerde olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7l\u00fc bir konuma gelmi\u015ftir. T\u00fcrkiye\u2019nin elde etti\u011fi bu konum d\u0131\u015f m\u00fcnasebetlerde ba\u011f\u0131ms\u0131z ve e\u015fit bir stat\u00fc kazanmas\u0131ndan dolay\u0131 \u00f6nemlidir. T\u00fcrkiye 1932-1938 devresinde daha \u00e7ok elde etti\u011fi stat\u00fcy\u00fc yine bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 bir politika takip ederek korumaya \u00e7al\u0131\u015facakt\u0131r.<\/p>\n

1932-1938 devresi milletler aras\u0131 m\u00fcnasebetlerin siyas\u00ee ve iktisad\u00ee olmak \u00fczere iki y\u00f6n\u00fc vard\u0131r.1929-1930 iktisad\u00ee buhran\u0131 devletlerin d\u0131\u015f politikalar\u0131n\u0131 tekrar g\u00f6zden ge\u00e7irme zorunlulu\u011funu do\u011furmu\u015ftur. \u0130ktisadi m\u00fccadelenin devletlerin siyas\u00ee m\u00fcnasebetlerinde \u00f6nemli rol oynamas\u0131, birtak\u0131m grupla\u015fmalara ve gruplar aras\u0131 ili\u015fkilerin sertle\u015fmesine neden olmu\u015ftur.<\/p>\n

Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 galip devletleri Versailles, Saint Germain, Trianon, Nevilley Antla\u015fmalar\u0131 ile sa\u011flanan durumun (Status Quo) korunmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015farak antirevizyonist grubu meydana getirmi\u015flerdi. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k Almanya ve Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n galip devletlerinden olmas\u0131na ra\u011fmen umdu\u011funu bulamayan \u0130talya,Versailles Antla\u015fmas\u0131\u2019nda kaybettiklerini tekrar alma \u00e7abas\u0131na girerek revizyonist grubu olu\u015fturmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrkiye, Lozan\u2019da Misak-\u0131 Mill\u00ee ilkelerini tam manas\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftiremedi\u011fi h\u00e2lde antirevizyonist devletlerin yan\u0131nda yer almay\u0131 tercih etmi\u015ftir.<\/p>\n

Bu politik kararda iki sebep etkilidir. \u0130lki \u201cT\u00fcrkiye\u2019nin emniyetini gaye tutan hi\u00e7bir milletin aleyhinde olmayan bir sulh istikameti bizim d\u00fcsturumuz olacakt\u0131r\u201d ilkesinin benimsenmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Di\u011feri ise Mill\u00ee M\u00fccadele d\u00f6neminden itibaren T\u00fcrkiye\u2019nin kuvvetli bir m\u00fcttefiki olan Rusya\u2019n\u0131n Alman ve Japon tehlikelerine kar\u015f\u0131 antirevizyonist gruba y\u00f6nelmesidir. Bu y\u00f6neli\u015f T\u00fcrkiye\u2019yi de bu istikamette etkilemi\u015ftir.<\/p>\n

Milletler Cemiyeti, I.Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131nda milletler aras\u0131 bar\u0131\u015f\u0131n korunmas\u0131 ve i\u015f birli\u011finin sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in galip devletler taraf\u0131ndan kurulmu\u015ftur. Cemiyetin kurulu\u015f ama\u00e7lar\u0131ndan bir di\u011feri ise Versailles Antla\u015fmas\u0131 ile sa\u011flanan durumun devam\u0131n\u0131 sa\u011flamakt\u0131. T\u00fcrkiye ba\u015flang\u0131\u00e7ta gerek Musul Meselesi\u2019nde Milletler Cemiyeti\u2019nin tarafl\u0131 tutumunun,gerekse Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin cemiyete bak\u0131\u015f\u0131n\u0131n olumsuzlu\u011fu y\u00fcz\u00fcnden cemiyete giri\u015f i\u00e7in m\u00fcracaat etmemi\u015fti. Ancak, 1930\u2032dan sonra T\u00fcrkiye\u2019nin milletler aras\u0131 politikada a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 att\u0131rmas\u0131 , kollektif bar\u0131\u015f anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n, stat\u00fckocu devletlerle meselelerini halletmesi Milletler Cemiyeti\u2019ne \u00fcyelik i\u00e7in davet edilmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Te\u015fkilat\u0131n 6 Temmuz 1932 tarihli genel kurulunda \u0130spanya temsilcisinin teklifi ve Yunan temsilcisinin deste\u011fi ile daveti \u00f6ng\u00f6ren bir tasar\u0131 kabul edilmi\u015ftir. TBMM, 9 Temmuz\u2019da daveti kabul etmi\u015f, 18 Temmuz 1932\u2032de al\u0131nan genel kurul karar\u0131yla Milletler Cemiyeti\u2019ne giri\u015f tamamlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

b-T\u00fcrkiye\u2019nin Balkan Devletleri ile M\u00fcnasebetleri Ve Balkan Antant\u0131:<\/strong><\/p>\n

T\u00fcrkiye, Balkan Antant\u0131 \u00f6ncesinde Balkan Devletleri ile ikili dostluk antla\u015fmalar\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131. Arnavutluk ile 15 Aral\u0131k 1923\u2032de Ankara\u2019da imzalanan dostluk antla\u015fmas\u0131; Bulgaristan\u2019la 18 Ekim 1925\u2032te Ankara\u2019da imzalanan dostluk antla\u015fmas\u0131; Yugoslavya ile 28 Ekim 1925\u2032te Ankara\u2019da imzalanan bar\u0131\u015f ve dostluk antla\u015fmalar\u0131 Balkan devletleriyle m\u00fcnasebetlerinin d\u00fczelmesini sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Fakat bu antla\u015fmalar aras\u0131nda 1930 tarihli T\u00fcrk-Yunan i\u015f birli\u011fi, Balkan Antant\u0131\u2019n\u0131n anla\u015fmas\u0131ndaki esas unsurdur. T\u00fcrkiye, Yunanistan\u2019la ayr\u0131ca 14 Eyl\u00fcl 1933\u2032te Ankara\u2019da ortak s\u0131n\u0131rlar\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 korumaya alan bir samim\u00ee antla\u015fma pakt\u0131 imzalam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Di\u011fer yandan Locarno Antla\u015fmalar\u0131, Kellog Pakt\u0131 ve Litvinov Protokol\u00fc gibi bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 te\u015febb\u00fcslerle k\u00fc\u00e7\u00fck antant gibi stat\u00fckocu ittifaklar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 da Balkanlardaki i\u015f birli\u011finde te\u015fvik edici etkenler olmu\u015ftur. 1933\u2032te Nazi Partisi\u2019nin Almanya\u2019da iktidara gelmesi ise i\u015f birli\u011fi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u0130lk Balkan Konferans\u0131 1930\u2032da Atina\u2019da Arnavutluk ,Bulgaristan, Romanya, Yunanistan ve T\u00fcrkiye temsilcilerinin kat\u0131lmalar\u0131yla toplanm\u0131\u015ft\u0131r. Bulgaristan\u2019\u0131n daha sonraki tarihlerde revizyonist bir d\u0131\u015f politikaya y\u00f6neli\u015fi Balkan i\u015f birli\u011fi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan \u00e7ekilmesine sebep olmu\u015ftur. Arnavutluk ise \u0130talya\u2019n\u0131n etkisiyle \u00e7al\u0131\u015fmalardan uzakla\u015facakt\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019nin kurulmas\u0131nda ve ba\u015far\u0131l\u0131 olmas\u0131nda \u00f6nc\u00fc rol\u00fc oynad\u0131\u011f\u0131 Balkan Antant\u0131 Atina\u2019da 9 \u015eubat 1934\u2032te Yunanistan, Bulgaristan, T\u00fcrkiye ve Romanya d\u0131\u015f i\u015fleri bakanlar\u0131 taraf\u0131ndan imzalanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Balkan Antant\u0131, taraflar\u0131n Balkanlardaki s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n b\u00f6lgedeki revizyonist devletlere kar\u015f\u0131 korumak i\u00e7in al\u0131nm\u0131\u015f bir tedbir oldu\u011fu gibi Balkanlarda bar\u0131\u015f\u0131n kuvvetlendirilmesine yard\u0131m\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Antant taraflar\u0131n birbirlerine dan\u0131\u015fmadan herhangi bir Balkan devletiyle beraber siyas\u00ee harekette bulunmamay\u0131 veya siyas\u00ee antla\u015fma yapmamay\u0131 \u015farta ba\u011flam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

T\u00fcrkiye, \u0130talya\u2019n\u0131n yay\u0131lma politikas\u0131n\u0131n olu\u015fturdu\u011fu tehlikeye kar\u015f\u0131 bir engel olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc Balkan Antant\u0131\u2019n\u0131 ya\u015fatmak i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00e7aba sarf etmi\u015ftir. Ancak \u0130talya\u2019n\u0131n antant\u0131 bozmak amac\u0131yla uygulad\u0131\u011f\u0131 siyas\u00ee manevralar ve Almanya\u2019n\u0131n Balkanlardaki ekonomik etkisi balkan devletlerini bu iki devlete yakla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca Yugoslavya\u2019n\u0131n 1937\u2032de Bulgaristan\u2019la dostluk antla\u015fmas\u0131 yapmas\u0131 Balkan Antant\u0131\u2019n\u0131n 1940 y\u0131l\u0131nda da\u011f\u0131lmas\u0131na yol a\u00e7an sebeplerdir.<\/p>\n

c-Sa\u2019dabat Pakt\u0131 <\/strong>:<\/p>\n

T\u00fcrkiye, 1930\u2032lardan sonra \u0130sl\u00e2m \u00fclkeleri ile \u00e7ok tarafl\u0131 bir i\u015f birli\u011fine gitmi\u015ftir. \u0130ran\u2019la 5 Kas\u0131m 1932\u2032de dostluk, g\u00fcvenlik, tarafs\u0131zl\u0131k ve ekonomik i\u015f birli\u011fi antla\u015fmas\u0131, 1937\u2032de de i\u015f birli\u011fini sa\u011flayan \u00e7e\u015fitli antla\u015fmalar imzalam\u0131\u015ft\u0131r. Irak\u2019la Ba\u011fdat\u2019ta 1936\u2032da nota teatisi ile 5 Haziran 1926\u2032daki s\u0131n\u0131r ve kom\u015fuluk antla\u015fmas\u0131n\u0131n baz\u0131 b\u00f6l\u00fcmlerini uzatm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

Irak\u2019la ayr\u0131ca 1932\u2032de su\u00e7lular\u0131n geri verilmesi ve ticaret antla\u015fmas\u0131 imzalanm\u0131\u015ft\u0131r. M\u0131s\u0131r ile 7 Nisan 1937\u2032de Ankara\u2019da dostluk antla\u015fmas\u0131 imzalanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Ayr\u0131ca, T\u00fcrkiye Orta Do\u011fu\u2019da b\u00f6lgesel bir i\u015f birli\u011fi faaliyeti ba\u015flatarak 2 Ekim 1935\u2032te Cenevre\u2019de \u0130ran ve Irak\u2019la \u00fc\u00e7l\u00fc bir antla\u015fma parafe etmi\u015ftir. Bu gruba daha sonra Afganistan da kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrkiye, \u0130ran, Irak ve Afganistan bu i\u015f birli\u011fini daha da geli\u015ftirerek 8 Temmuz 1937\u2032de Tahran\u2019daki Sa\u2019dabat Saray\u0131\u2019nda ,Sa\u2019dabat Pakt\u0131\u2019n\u0131n imzalanmas\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015flerdir. Sa\u2019dabat Pakt\u0131 taraflar\u0131n dostluk ili\u015fkilerini devam ettirmeyi ,ortak s\u0131n\u0131rlara sayg\u0131 g\u00f6stermeyi, birbirlerine kar\u015f\u0131 sald\u0131rmamay\u0131 ve i\u00e7 i\u015flerine kar\u0131\u015fmamay\u0131 taah\u00fct alt\u0131na alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Balkan Antant\u0131\u2019nda oldu\u011fu gibi Sa\u2019dabat Pakt\u0131\u2019n\u0131n olu\u015fmas\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019nin \u00f6nemli rol\u00fc vard\u0131r. Revizyonist devletlerden \u0130talya\u2019n\u0131n Etopya\u2019y\u0131 (Habe\u015fistan) i\u015fgal etmesi pakt\u0131n meydana gelmesindeki en \u00f6nemli etkendir. Sa\u2019dabat Pakt\u0131 ,\u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019ndan sonra \u00f6nemini kaybetmi\u015ftir.<\/p>\n

T\u00fcrkiye, Balkan Antant\u0131 ve Sa\u2019dabat Pakt\u0131 ile bat\u0131da ve do\u011fuda bir g\u00fcvenlik sistemi kurarak kendisi i\u00e7in \u00f6nemli olan bu iki b\u00f6lgede bar\u0131\u015f politikas\u0131n\u0131 kuvvetlendirmi\u015f oluyordu.<\/p>\n

d-T\u00fcrk-Sovyet M\u00fcnasebetleri:<\/strong><\/p>\n

1933 y\u0131l\u0131n\u0131n sonuna kadar zaman zaman g\u00f6r\u00fc\u015f ayr\u0131l\u0131klar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na ra\u011fmen s\u0131k\u0131la\u015farak devam eden T\u00fcrk-Rus ili\u015fkileri 1934 y\u0131l\u0131ndan itibaren eri\u015filen doruk noktas\u0131ndan a\u015fa\u011f\u0131ya inmeye ba\u015flayacakt\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrkiye, bat\u0131l\u0131 devletlerle i\u015f birli\u011fine gittik\u00e7e Sovyetler Birli\u011fi\u2019nden belirli bir \u00f6l\u00e7\u00fcde uzakla\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu uzakla\u015fma \u00f6zellikle Montreux (Montr\u00f6) Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi\u2019nden sonra artarak devam edecektir.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019nin Milletler Cemiyeti\u2019ne girmesinden sonra Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin de 1934\u2032te cemiyete \u00fcye olmas\u0131 iki \u00fclke aras\u0131ndaki do\u011fabilecek muhtemel \u00e7at\u0131\u015fmay\u0131 da \u00f6nlemi\u015ftir. 1934 Balkan Antant\u0131 konusunda birtak\u0131m endi\u015felere sahip olan Sovyetler Birli\u011fi\u2019ne T\u00fcrkiye\u2019nin g\u00fcvence vermesi ile iki \u00fclke aras\u0131ndaki m\u00fcnasebetlerin tamamen kopar\u0131lmamas\u0131na \u00f6zen g\u00f6sterilmi\u015ftir.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019nin Sovyetler Birli\u011fi ile m\u00fcnasebetlerinin dostane bir \u015fekilde devam etmesi y\u00f6n\u00fcndeki \u00e7abalar\u0131na ra\u011fmen,Sovyetler Birili\u011fi\u2019nin tutumu Montreux Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi\u2019nden sonra 1939 y\u0131l\u0131na gelindi\u011finde de\u011fi\u015fmi\u015ftir. Sovyetler Birli\u011fi, can d\u00fc\u015fman\u0131 kabul ettikleri Hitler Almanya\u2019s\u0131 ile antla\u015fma yaparak d\u0131\u015f politikas\u0131nda \u00f6nemli bir de\u011fi\u015fikli\u011fe gitmi\u015ftir. Daha sonra Sovyetler Birli\u011fi kuzeyde Finlandiya\u2019ya sald\u0131rd\u0131. Arkas\u0131ndan Balt\u0131k devletlerini ilhak etti. Sovyet politikas\u0131nda meydana gelen bu de\u011fi\u015fiklik 1945\u2032te T\u00fcrk-Sovyet dostluk m\u00fcnasebetlerinin iflas etmesine neden olacakt\u0131r. Bu tarihte Sovyetler Birli\u011fi, Bo\u011fazlar ve do\u011fudaki \u00fc\u00e7 ilimiz \u00fczerinde hak iddia etme cesaretini g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n

e-T\u00fcrk-\u0130talyan M\u00fcnasebetleri:<\/strong><\/p>\n

\u0130talya ile imzalanan 1928 Antla\u015fmas\u0131n\u0131n iki \u00fclke m\u00fcnasebetlerinde meydana getirdi\u011fi dostluk bir m\u00fcddet devam etmi\u015ftir. 4 Ocak 1932\u2032de \u0130talya ile Ankara\u2019da imzalanan bir antla\u015fma ile Meis ve Anadolu sahillerindeki birka\u00e7 k\u00fc\u00e7\u00fck ada \u00fczerindeki ihtilaf halledilmi\u015ftir. Bunun yan\u0131 s\u0131ra 1928 Antla\u015fmas\u0131n\u0131 5 y\u0131l s\u00fcreyle uzatan ek protokolde taraflar aras\u0131ndaki dostlu\u011fun geli\u015fmesi \u00fcmidini do\u011furmu\u015ftu. Ancak , \u0130talya\u2019n\u0131n 1934\u2032te Orta ve Yak\u0131n Do\u011fu\u2019ya yay\u0131lma emellerinin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131, m\u00fcnasebetlerin bir anda bozulmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u0130talya\u2019n\u0131n 3 Ekim 1935\u2032te Etopya\u2019ya sald\u0131rmas\u0131, T\u00fcrkiye\u2019nin \u0130ngiltere ile s\u0131k\u0131 bir i\u015f birli\u011fi yapmas\u0131na neden olmu\u015ftur. 1936 y\u0131l\u0131nda \u0130talya\u2019n\u0131n on iki aday\u0131, \u00f6zellikle Leros Adas\u0131\u2019n\u0131 tahkim etmesi, T\u00fcrk-\u0130talya m\u00fcnasebetlerinde gerginli\u011fin hat safhaya ula\u015fmas\u0131na sebep te\u015fkil etmi\u015ftir. Ayr\u0131ca \u0130talya, T\u00fcrkiye\u2019nin talebi ile toplanan Montreux Konferans\u0131\u2019na kat\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u0130talya ile ya\u015fanan gerginlik bu devletin ; Temmuz 1936\u2032da T\u00fcrkiye\u2019ye 1928 Antla\u015fmas\u0131\u2019na ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu bildirmesi ve \u0130ngiltere ile 2 Ocak 1937\u2032de Akdeniz konusunda yapt\u0131\u011f\u0131 bir antla\u015fma yeni bir yak\u0131nla\u015fmaya sebep olmu\u015ftur. T\u00fcrk-\u0130ngiliz yak\u0131nla\u015fmas\u0131ndan \u00e7ekinen \u0130talya\u2019n\u0131n \u0130ngiltere ile yapt\u0131\u011f\u0131 antla\u015fma, T\u00fcrkiye ile olan m\u00fcnasebetlerinin de d\u00fczelmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrk-\u0130talyan m\u00fcnasebetlerinde meydana gelen bu d\u00fczelme Hatay Meselesi y\u00fcz\u00fcnden Fransa ile aras\u0131 a\u00e7\u0131lan T\u00fcrkiye\u2019nin de i\u015fine gelmi\u015ftir.<\/p>\n

2-3 \u015eubat 1937\u2032de Tevfik R\u00fc\u015ft\u00fc Aras ile Kont Ciano aras\u0131nda yap\u0131lan Milano g\u00f6r\u00fc\u015fmeleri yeni bir i\u015f birli\u011fi havas\u0131 yaratmakla birlikte \u0130talya ortamdan istifade etmek yoluna gitmi\u015f ve T\u00fcrkiye\u2019yi \u0130talya-Almanya saf\u0131na \u00e7ekmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

10-11 Eyl\u00fcl 1937\u2032de Avrupa devletlerinin kat\u0131lmas\u0131 ile Nyon\u2019da ger\u00e7ekle\u015fen konferansa Almanya ,\u0130talya ve Arnavutluk kat\u0131lmam\u0131\u015flard\u0131. Nyon Konferans\u0131, Akdeniz\u2019de meydana gelen korsanl\u0131k olaylar\u0131n\u0131n \u00f6nlenmesi i\u00e7in d\u00fczenlenmi\u015fti. Bu olaylarda \u0130talya\u2019n\u0131n rol\u00fc oldu\u011fu iddia edilmi\u015ftir. T\u00fcrkiye, konferansta Fransa ve \u0130ngiltere\u2019yi desteklemi\u015ftir.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019nin bu devrede yava\u0163 yava\u0163 stat\u00fckocu gruba kaymas\u0131 \u0130talya\u2019n\u0131n T\u00fcrk \u00fclkesi \u00fczerindeki emellerinden kaynaklanm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u0130talya\u2019n\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131nda T\u00fcrk d\u0131\u015f politikas\u0131n\u0131 etkileyen \u00f6nemli talepler mevcuttur.<\/p>\n

f-T\u00fcrk-Alman M\u00fcnasebetleri<\/strong><\/p>\n

Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131nda Almanya\u2019ya zorla kabul ettirilen Versailles (Versay) Antla\u015fmas\u0131, bir m\u00fcddet Almanya\u2019n\u0131n Avrupa diplomasisinden uzak kalmas\u0131na sebep olmu\u015ftur.1919-1932 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda T\u00fcrk-Alman m\u00fcnasebetleri normal siyas\u00ee temastan \u00f6teye ge\u00e7memi\u015ftir.1933 y\u0131l\u0131nda ba\u015flayan Nazi iktidar\u0131yla birlikte Almanya, siyas\u00ee ve iktisad\u00ee n\u00fcfuzunu artt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.1934 y\u0131l\u0131ndan itibaren T\u00fcrkiye, Almanya ile s\u0131k\u0131 bir iktisad\u00ee i\u015f birli\u011fine girmi\u015ftir. Almanya,T\u00fcrkiye \u00fczerindeki iktisad\u00ee n\u00fcfuzunu kullanarak T\u00fcrk-Sovyet ve T\u00fcrk-\u0130ngiliz m\u00fcnasebetlerinde gerginlik yarat\u0131p T\u00fcrkiye\u2019yi revizyonist guruba \u00e7ekmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Almanya stratejik \u00f6nemi haiz Bo\u011fazlar\u0131n kendisi taraf\u0131ndan uygun g\u00f6r\u00fclmeyen bir stat\u00fcye ba\u011flanaca\u011f\u0131 endi\u015fesiyle, Montreux (Montr\u00f6) S\u00f6zle\u015fmesine kat\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 gibi tasvip etmedi\u011fini de a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Bu tip olumsuzluklar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra T\u00fcrkiye, Almanya ile olan iktisad\u00ee i\u015f birli\u011finden vazge\u00e7meyecektir.1938 y\u0131l\u0131nda Alman Ticaret Bakan\u0131 Funk\u2019un T\u00fcrkiye\u2019yi ziyareti s\u0131ras\u0131nda \u00fczerinde mutabakata var\u0131lan;T\u00fcrkiye\u2019ye on y\u0131l s\u00fcreyle 150 milyon mark kredi verilmesini \u00f6ng\u00f6ren antla\u015fma 16 Ocak 1939\u2032da Berlin\u2019de imzalanm\u0131\u015ft\u0131r. Yine 25 Temmuz 1938\u2032de Berlin\u2019de iki \u00fclkenin imzalad\u0131\u011f\u0131 bir ticaret antla\u015fmas\u0131 ile de T\u00fcrk-Alman ticar\u00ee m\u00fcnasebetlerinin geli\u015ftirilmesine \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Almanya, iktisad\u00ee g\u00fcc\u00fcn\u00fc kullanarak T\u00fcrkiye\u2019ye kar\u015f\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmek istedi\u011fi politikada ba\u015far\u0131l\u0131 olamam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130talya-Almanya tehlikesi,T\u00fcrkiye\u2019nin karar\u0131n\u0131 1939 y\u0131l\u0131nda kesinle\u015ftirecek ve antirevizyonist stat\u00fckocu devletlerin yan\u0131nda yer almas\u0131na yol a\u00e7acakt\u0131r.<\/p>\n

g-T\u00fcrk-\u0130ngiliz M\u00fcnasebetleri:<\/strong><\/p>\n

Lozan g\u00f6r\u00fc\u0163melerinde \u0130ngiltere\u2019nin olumsuz tutumu ve 1926\u2032da Musul Meselesi\u2019nin T\u00fcrkiye aleyhine neticelenmesi,iki \u00fclke aras\u0131ndaki m\u00fcnasebetlerin bir m\u00fcddet dostane olmayan bir seyir takip etmesine sebep olmu\u015ftu. Ancak, T\u00fcrkiye\u2019nin bat\u0131l\u0131 devletlerle i\u015f birli\u011fine y\u00f6nelik bir d\u0131\u015f politika takip etmesi,1932\u2032ten itibaren T\u00fcrk-\u0130ngiliz m\u00fcnasebetlerinin yava\u015f yava\u015f geli\u015fmesinde rol oynayan \u00f6nemli fakt\u00f6rlerden birisidir.<\/p>\n

Almanya ve \u0130talya\u2019n\u0131n Do\u011fu ve Akdeniz politikas\u0131 1934\u2032den itibaren T\u00fcrkiye\u2019nin \u0130ngiltere\u2019ye daha da yak\u0131nla\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacakt\u0131r. 1936\u2032da ger\u00e7ekle\u015fen Montreux Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi, T\u00fcrk-\u0130ngiliz yak\u0131nla\u015fmas\u0131nda bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131d\u0131r. Montreux\u2019de \u0130ngiltere ,T\u00fcrkiye\u2019yi desteklemi\u015ftir.<\/p>\n

1938 y\u0131l\u0131na gelindi\u011finde T\u00fcrkiye ve \u0130ngiltere aras\u0131ndaki iktisad\u00ee m\u00fcnasebetlerin geli\u015fme g\u00f6sterdi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir.27 May\u0131s 1938\u2032de iki devlet aras\u0131nda T\u00fcrkiye 10 milyon sterlinlik kredi a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6ren bir antla\u015fma imzalam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

1937 tarihli Nyon Konferans\u0131\u2019nda T\u00fcrkiye \u0130ngiltere\u2019yi desteklemi\u015f, 19 Ekim 1939\u2032da ise T\u00fcrkiye,\u0130ngiltere ve Fransa aras\u0131nda imzalanan kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 yard\u0131m antla\u015fmas\u0131 ile de T\u00fcrkiye-\u0130ngiltere i\u015f birli\u011fi kesinlik kazanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

h-Montreux (Montr\u00f6) Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi:<\/strong><\/p>\n

Misak-\u0131 Mill\u00ee\u2019de, Bo\u011fazlar konusu \u201c\u2026\u0130stanbul kenti ve Marmara denizinin g\u00fcvenli\u011fi her t\u00fcrl\u00fc tehlikeden uzak kalmak \u015fart\u0131yla, Akdeniz ve Karadeniz bo\u011fazlar\u0131n\u0131n d\u00fcnya ticaret ve ula\u015f\u0131m\u0131na a\u00e7\u0131lmas\u0131 konusunda, bizimle birlikte, \u00f6teki t\u00fcm devletlerin oy birli\u011fi ile verecekleri karar ge\u00e7erlidir\u201d \u015feklindeki ifadeyle esasa ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131. Lozan g\u00f6r\u00fc\u015fmelerinde, Bo\u011fazlar\u0131n durumu ile ilgili olarak \u0130ngiltere, Fransa, \u0130talya, Japonya, Bulgaristan, Yunanistan, Romanya, Yugoslavya, Sovyetler Birli\u011fi ve T\u00fcrkiye\u2019nin imzalad\u0131\u011f\u0131 bir Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131. Bu s\u00f6zle\u015fmede ge\u00e7i\u015flerle ilgili esaslar genel olarak Mis\u00e2k-\u0131 Mill\u00ee esas\u0131na uygun olmakla birlikte s\u00f6zle\u015fmeye \u0131srarla Bo\u011fazlar\u0131n sil\u00e2htan ar\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131yla ilgili h\u00fck\u00fcmlerin konmas\u0131, T\u00fcrkiye\u2019nin g\u00fcvenli\u011fini tehlikeye d\u00fc\u015f\u00fcren bir durum meydana getirmi\u015ftir.<\/p>\n

Lozan\u2019da Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi \u00fc\u00e7 esas\u0131 ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n

1-Bo\u011fazlar asker ve sil\u00e2htan ar\u0131nd\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

2- Bo\u011fazlardan ge\u00e7i\u015fi kontrol etmek ve Milletler Cemiyeti\u2019ne ge\u00e7i\u015fle ilgili bilgiler vermekle yetkili bir Bo\u011fazlar Komisyonu kurulmu\u015ftur.<\/p>\n

3-Bo\u011fazlar\u0131n asker ve sil\u00e2htan ar\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131yla, ileride T\u00fcrkiye i\u00e7in herhangi bir tehlike te\u015fkil edecek duruma kar\u015f\u0131 Milletler Cemiyeti\u2019nin \u00f6zellikle de \u0130ngiltere, Fransa, \u0130talya ve Japonya\u2019n\u0131n garantisi sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Ancak, Milletler Cemiyeti g\u00fcvenlik sistemi ba\u015far\u0131 ile uygulanamam\u0131\u015ft\u0131r. Revizyonist devletlerden \u0130talya, Cemiyetin bir \u00fcyesi olan Etopya\u2019y\u0131 i\u015fgal etmi\u015f, Almanya, Versailles Antla\u015fmas\u0131\u2019na uymayarak Ren b\u00f6lgesini sil\u00e2hland\u0131rm\u0131\u015f, Japonya ise Milletler Cemiyeti\u2019nden ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Milletler aras\u0131 m\u00fcnasebetlerin bozulmas\u0131na yol a\u00e7an bu geli\u015fmeler, sil\u00e2htan ar\u0131nd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f Bo\u011fazlar konusunda T\u00fcrkiye\u2019yi endi\u015feye sevk etmi\u015ftir.<\/p>\n

T\u00fcrkiye, Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi\u2019nin de\u011fi\u015ftirilmesini ilk olarak 23 May\u0131s 1923\u2032te talep etmi\u015fti, ancak Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin d\u0131\u015f\u0131nda di\u011fer bat\u0131l\u0131 devletler taraf\u0131ndan olumlu kar\u015f\u0131lanmam\u0131\u015ft\u0131. 1934\u2032te Balkan Antant\u0131\u2019n\u0131n kurulmas\u0131yla, Bo\u011fazlar konusundaki T\u00fcrk talebi Antant \u00fcyeleri taraf\u0131ndan uygun g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Almanya\u2019n\u0131n 1936\u2032da Ren b\u00f6lgesini sil\u00e2hland\u0131rmas\u0131 \u00fczerine,\u0130ngiltere de T\u00fcrk h\u00fck\u00fbmetinin iste\u011fine olumlu cevap verecektir.<\/p>\n

T\u00fcrk h\u00fck\u00fbmeti 11 Nisan 1936\u2032da Lausanne (Lozan) Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi\u2019ne taraf olan devletlere birer nota g\u00f6ndererek s\u00f6zle\u015fmenin de\u011fi\u015ftirilmesi teklifini tekrarlam\u0131\u015f, bunun \u00fczerine 22 Haziran 1936\u2032da \u0130svi\u00e7re\u2019nin Montreux kentine bir konferans d\u00fczenlenmi\u015ftir.<\/p>\n

Montreux Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi (175) , 20 Temmuz 1936\u2032da T\u00fcrkiye, \u0130ngiltere, Fransa, Sovyetler Birli\u011fi, Japonya, Romanya, Bulgaristan, Yunanistan ve Yugoslavya aras\u0131nda imzalanm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130talya,s\u00f6zle\u015fmeyi daha sonra 2 May\u0131s 1938\u2032de imzalam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Montreux S\u00f6zle\u0163mesi ile;Bo\u011fazlar Komisyonu kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Askerden ar\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131 ile ilgili tedbirler de kald\u0131r\u0131larak, asker\u00ee h\u00e2le gelebilece\u011fi h\u00fckme ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece, bo\u011fazlar\u0131n emniyeti T\u00fcrkiye\u2019ye b\u0131rak\u0131larak, b\u00f6lge \u00fczerinde h\u00e2kimiyetini korumas\u0131 sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Ayr\u0131ca Bo\u011fazlardan ge\u00e7i\u015f ve seyr\u00fc sefer, T\u00fcrkiye\u2019nin ve Karadeniz\u2019e sahili olan devletlerin g\u00fcvenli\u011fi sa\u011flanacak \u015fekilde d\u00fczenlenmi\u015ftir. Ticaret gemileri i\u00e7in tam ge\u00e7i\u015f serbestli\u011fi tan\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Sava\u015f gemileri i\u00e7in ise; herhangi bir sava\u015f h\u00e2linde T\u00fcrkiye sava\u015f i\u00e7erisinde de\u011filse, sava\u015fan devletlerin sava\u015f gemileri Bo\u011fazlardan ge\u00e7emeyecekti. T\u00fcrkiye sava\u015f\u0131n i\u00e7inde ise veya kendisini sava\u015f tehlikesi kar\u015f\u0131s\u0131nda g\u00f6r\u00fcrse, ge\u00e7i\u015f karar\u0131 kendisine b\u0131rak\u0131l\u0131yordu.<\/p>\n

Karadeniz\u2019e sahili olmayan devletlerin, Karadeniz\u2019e ge\u00e7ebilecek sava\u015f gemileri cinsi, b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc ve tonaj\u0131 s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Karadeniz devletlerinin sava\u015f gemilerinin Bo\u011fazlardan ge\u00e7i\u015fi i\u00e7in de olduk\u00e7a geni\u015f serbestlik tan\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

S\u00f6zle\u015fmenin s\u00fcresi 20 y\u0131lla s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmakla birlikte taraf devletlerden hi\u00e7birisi s\u00fcre sonunda s\u00f6zle\u015fmenin feshi y\u00f6n\u00fcnde bir talepte bulunmad\u0131klar\u0131ndan, s\u00f6zle\u015fme hala y\u00fcr\u00fcrl\u00fcktedir.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019nin Montreux S\u00f6zle\u015fmesi\u2019yle, Bo\u011fazlar \u00fczerinde h\u00e2kimiyetini tesis etmesi, milletleraras\u0131 m\u00fcnasebetlerde prestijini art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. S\u00f6zle\u015fme, T\u00fcrk-\u0130ngiliz ve T\u00fcrk-Sovyet m\u00fcnasebetlerinde bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

S\u00f6zle\u015fmeyle olu\u015fan T\u00fcrk-\u0130ngiliz yak\u0131nla\u015fmas\u0131 Sovyetleri rahats\u0131z etmi\u015f ve T\u00fcrk-Sovyet m\u00fcnasebetlerinde so\u011fukluk meydana gelmi\u015ftir.<\/p>\n

i-T\u00fcrk-Frans\u0131z M\u00fcnasebetleri ve Hatay Meselesi :<\/strong><\/p>\n

<\/strong>Lozan\u2019dan arta kalan Osmanl\u0131 Bor\u00e7lar\u0131 Meselesi\u2019nin 1933\u2032te yap\u0131lan bir antla\u015fma ile halledilmesi, T\u00fcrk-Frans\u0131z m\u00fcnasebetlerinin dostane bir mahiyet kazanmas\u0131na sebep olmu\u015ftu. 1932-1939 d\u00f6neminde T\u00fcrkiye ile Fransa aras\u0131nda m\u00fcnasebetleri etkileyen olay, Hatay Meselesi (\u0130skenderun Sanca\u011f\u0131) olacakt\u0131r.<\/p>\n

 <\/p>\n

\u0130skenderun Sancak\u2019\u0131, ekseriyetinin T\u00fcrk olmas\u0131 nedeniyle Misak-\u0131 Mill\u00ee s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde idi. Ancak 1921 tarihli Ankara \u0130til\u00e2fnamesi Sancak\u2019\u0131n T\u00fcrk s\u0131n\u0131rlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda b\u0131rak\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc. \u0130tilafname, sanca\u011fa \u00f6zel bir stat\u00fc vermekle birlikte, b\u00f6lgedeki T\u00fcrk unsurunun \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 da g\u00f6zetmekte idi. Lozan da sancak\u2019\u0131n bu yap\u0131s\u0131 ayn\u0131 \u015fekilde teyit edilmi\u015ftir. Dolay\u0131s\u0131yla Sancak, Suriye gibi Frans\u0131z mandas\u0131 alt\u0131na girmi\u015f oluyordu.<\/p>\n

Fransa\u2019n\u0131n, 9 Eyl\u00fcl 1936\u2032da Suriye\u2019ye ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n verilmesi y\u00f6n\u00fcnde bir antla\u015fma yapmas\u0131, Suriye s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde yer alan sancak meselesinin tekrar g\u00fcndeme gelmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc Sancak da Suriye\u2019nin y\u00f6netimine girecekti. Bu mesele 1936\u2032dan 1939\u2032a kadar T\u00fcrk-Frans\u0131z m\u00fcnasebetlerinde gerginlik yaratacakt\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrkiye, 9 Ekim 1936\u2032da Fransa\u2019ya verdi\u011fi bir notada Suriye\u2019ye yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi \u0130skenderun Sanca\u011f\u0131na da ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k verilmesini talep etti. Fransa verdi\u011fi cevab\u00ee notada konuyu Milletler Cemiyetine havale etmeyi teklif etti. T\u00fcrkiye bu teklifi kabul etti.<\/p>\n

T\u00fcrkiye, Sancak Meselesi\u2019ne b\u00fcy\u00fck \u00f6nem vermi\u015ftir. Atat\u00fcrk bu \u00f6nemi \u015f\u00f6yle ifade etmektedir;\u201d\u2026Milletimizi gece g\u00fcnd\u00fcz me\u015fgul eden ba\u015fl\u0131ca mesele, hakiki sahibi \u00f6z T\u00fcrk olan \u201c\u0130skenderun-Antakya\u201d ve havalisinin mukadderat\u0131d\u0131r. Bunun \u00fczerinde,ciddiyet ve kat\u2019iyetle durmaya mecburuz\u201d.<\/p>\n

14-16 Aral\u0131k 1936\u2032da toplanan Milletler Cemiyeti, Sancak Meselesi i\u00e7in \u00fc\u00e7 ki\u015filik g\u00f6zlemci heyeti tayin etti.20 Ocak 1937\u2032de tekrar toplanan konsey \u0130ngiltere\u2019nin T\u00fcrk tezini desteklemesi sonucunda Sancak\u2019ta ayr\u0131 bir stat\u00fcn\u00fcn olu\u015fturulmas\u0131n\u0131 kararla\u015ft\u0131rd\u0131.<\/p>\n

Bu yeni stat\u00fcye g\u00f6re;\u0130skenderun ve Antakya i\u00e7 i\u015flerinde tam ba\u011f\u0131ms\u0131z, fakat d\u0131\u015fi\u015flerinde Suriye\u2019ye ba\u011fl\u0131 kalacak, ayr\u0131 bir anayasas\u0131 olacak, resm\u00ee dili ise T\u00fcrk\u00e7e olacakt\u0131. Daha sonraki g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde resm\u00ee dil T\u00fcrk\u00e7e ve Arap\u00e7a olarak kabul edilmi\u015ftir. Sancak\u2019\u0131n \u00fclke b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc T\u00fcrkiye ve Fransa taraf\u0131ndan teminat alt\u0131na al\u0131nacakt\u0131. Fransa ile 29 May\u0131s 1937\u2032de bu teminat\u0131 sa\u011flayan ve T\u00fcrkiye-Suriye s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 tespit eden bir antla\u015fma yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

1937 y\u0131l\u0131nda, yeni sistem Sancak Meselesi\u2019ni tamamen halledememi\u015f, birtak\u0131m s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131n meydana gelmesine neden olmu\u015ftu. Suriye halk\u0131 Hatay\u2019a ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k verilmesini protesto etti.<\/p>\n

Frans\u0131zlar ise Sancak\u2019taki Araplar\u0131 ve di\u011fer az\u0131nl\u0131klar\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rtma yoluna gitti. Milletler Cemiyeti g\u00f6zetiminde haz\u0131rlanan Sancak anayasas\u0131na g\u00f6re, 1937\u2032de se\u00e7imlerin yap\u0131lmas\u0131 gerekirken b\u00f6lgedeki olumsuzluklar y\u00fcz\u00fcnden se\u00e7imler ertelendi. T\u00fcrkiye, Sancak\u2019taki Frans\u0131z valisi ve memurlar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 gerginlik \u00fczerine Hatay s\u0131n\u0131r\u0131na 30.000 ki\u015filik bir kuvvet y\u0131\u011fd\u0131.<\/p>\n

Avrupa\u2019n\u0131n i\u00e7inde bulundu\u011fu gerginli\u011fin artmas\u0131 ve \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131n\u0131n e\u015fi\u011fine gelinmesi, Fransa\u2019y\u0131 Hatay Meselesi\u2019nde T\u00fcrkiye\u2019ye kar\u015f\u0131 daha yumu\u015fak bir politika takip etmesine sebep olmu\u015ftur. 3 Haziran 1938\u2032de T\u00fcrkiye ve Fransa aras\u0131nda yap\u0131lan asker\u00ee antla\u015fma ile Sancak stat\u00fcs\u00fcn\u00fcn korunmas\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu antla\u015fma gere\u011fince T\u00fcrkiye ve Fransa Sancak\u2019a 2500\u2032er ki\u015filik bir kuvvet g\u00f6ndermi\u015ftir. Asker\u00ee antla\u015fman\u0131n imzalanmas\u0131ndan sonra iki \u00fclke aras\u0131nda 4 Temmuz 1938\u2032de bir dostluk antla\u015fmas\u0131 daha imzalanarak Sancak Meselesi\u2019nin hallinde \u00f6nemli bir ad\u0131m daha at\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n

Atat\u00fcrk d\u00f6nemi d\u0131\u015f politika konusunu indir<\/strong><\/a><\/p>\n

Sancak\u2019ta A\u011fustos 1938\u2032de yap\u0131lan se\u00e7imlerde,T\u00fcrk toplulu\u011fu 40 milletvekilli\u011finden 22\u2032sini kazanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

2 Eyl\u00fcl 1938\u2032de toplanan Sancak Meclisi, \u0130skenderun Sancak\u2019\u0131na T\u00fcrk\u00e7e ad\u0131yla \u201cHatay Devleti\u201d ismini vermi\u015ftir.<\/p>\n

Hatay Meselesi\u2019nin halledilmesinden sonra T\u00fcrk-Frans\u0131z m\u00fcnasebetleri h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde geli\u015fme g\u00f6stermi\u015ftir.23 Haziran 1939\u2032da Ankara\u2019da iki \u00fclke aras\u0131nda imzalanan antla\u015fma, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 yard\u0131m\u0131 \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc gibi, Hatay\u2019\u0131n T\u00fcrkiye\u2019ye kat\u0131lma talebinin Frans\u0131zlar taraf\u0131ndan kabul edilmesine sebep olacakt\u0131r.<\/p>\n

Nihayet, 29 Haziran 1939\u2032da son toplant\u0131s\u0131n\u0131 yapan Hatay Meclisi oy birli\u011fi ile ana vatana kat\u0131lmaya karar vermi\u015ftir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Atat\u00fcrk d\u00f6nemi T\u00fcrk d\u0131\u015f politikas\u0131 1923-1932 D\u00f6nemi Mill\u00ee M\u00fccadele hareketinden ba\u015far\u0131yla \u00e7\u0131kan T\u00fcrk devleti, Lozan Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131 Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n galip devletleri ile e\u015fit \u015fartlarda imzalam\u0131\u015f ve milletler aras\u0131 alanda, ba\u011f\u0131ms\u0131z bir devlet olarak yerini alm\u0131\u015ft\u0131r. Lozan sonras\u0131nda, Yeni T\u00fcrkiye ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131na s\u0131n\u0131rlama getirecek milletler aras\u0131 ba\u011flardan uzak kalacak, bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 bir politika takip etmek suretiyle, kom\u015fular\u0131yla dostluk … Devam\u0131n\u0131 oku…<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[14,20],"tags":[],"class_list":["post-49966","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-sosyal-bilgiler","category-tc-ink-tarihi-ve-ataturkculuk"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/49966","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=49966"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/49966\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=49966"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=49966"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=49966"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}