{"id":48234,"date":"2013-12-10T19:53:00","date_gmt":"2013-12-10T17:53:00","guid":{"rendered":"http:\/\/www.sorubak.com\/blog\/?p=48234"},"modified":"2013-12-10T19:53:00","modified_gmt":"2013-12-10T17:53:00","slug":"ilk-turk-devletlerinde-kultur-ve-uygarlik-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/ilk-turk-devletlerinde-kultur-ve-uygarlik-2.html","title":{"rendered":"\u0130lk T\u00fcrk Devletlerinde K\u00fclt\u00fcr ve Uygarl\u0131k"},"content":{"rendered":"

\u0130LK T\u00dcRK DEVLETLER\u0130NDE K\u00dcLT\u00dcR VE UYGARLIK<\/strong>
\n1. Devlet Y\u00f6netimi<\/strong><\/p>\n

Devlet:<\/p>\n

\u0130slamiyet’ten \u00f6nce T\u00fcrkler devlete \u0130L veya EL demi\u015flerdir.<\/p>\n

H\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n \u00dcnvanlar\u0131:<\/strong><\/p>\n

T\u00fcrkler H\u00fck\u00fcmdarlar\u0131na \u015eany\u00fc, Tanhu, Hakan, Han, Yabgu, \u0130lteber, \u0130di-kut, Erkin gibi \u00fcnvanlar vermi\u015fledir.<\/p>\n

Tarih Boyunca T\u00fcrk H\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n\u0131n Tahta \u00c7\u0131k\u0131\u015f Bi\u00e7imleri:<\/strong>
\n1. Hanedan \u00fcyeleri aras\u0131nda siyasi ve askeri m\u00fccadeleyi kazanan h\u00fck\u00fcmdar olarak tahta \u00e7\u0131k\u0131yordu. (En s\u0131k rastlanan durum)
\n2. H\u00fck\u00fcmdar\u0131n rakipsiz aday olmas\u0131 (Bu durumda taht kavgas\u0131 olmadan ba\u015fa ge\u00e7iyordu.)
\n3. Se\u00e7im Usul\u00fc (Kenge\u015f, toy veya kurultay denilen devletin ileri gelenlerinden olu\u015fan meclisin toplanarak hanedan \u00fcyelerinden birini tahta ge\u00e7irmesi.
\n4. Ekber ve Er\u015fed (En ya\u015fl\u0131 ve Olgun) olan\u0131n ba\u015fa ge\u00e7mesi. (Bu y\u00f6ntem III. Ahmet zaman\u0131ndan itibaren sadece Osmanl\u0131 Devleti’nde uygulanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Hakan\u0131n G\u00f6revleri:<\/strong><\/p>\n

H\u00fck\u00fcmdarl\u0131k g\u00fc\u00e7 ve yetkilerini Tanr\u0131’dan ( Tengri ) alan hakanlar\u0131n \u00f6nde gelen g\u00f6revi, milletini refah ve bar\u0131\u015f i\u00e7inde \u00f6zg\u00fcr olarak ya\u015fatmakt\u0131. Ayr\u0131ca \u00fclke \u00e7ap\u0131nda asker toplamak, orduyu idare etmek, devletin y\u00fcksek meclisini y\u00f6netmek, hakan\u0131n g\u00f6revleri aras\u0131ndayd\u0131.<\/p>\n

H\u00fck\u00fcmdarl\u0131k Sembolleri:<\/strong><\/p>\n

T\u00fcrk devletlerinde hakan, idare etme yetkisi ve devlet ba\u015fkan\u0131 s\u0131fat\u0131n\u0131 belirten baz\u0131 sembollere sahipli. Bunlar ota\u011f (hakan \u00e7ad\u0131r\u0131), taht, tu\u011f (sancak, bayrak), davul ve sorgu\u00e7 (serpu\u015f)’tur. Hakan’\u0131n belirli zamanlarda devlet ileri gelenlerine ve halka, t\u00f6renlerde resm\u00ee ziyafet vermesi h\u00fck\u00fcmdarl\u0131k
\ngere\u011fiydi.<\/p>\n

Hatun (Katun):<\/strong><\/p>\n

Hakan\u0131n e\u015fine hatun denirdi. T\u00fcrk devlet idaresinde hatun da s\u00f6z sahibiydi. Sava\u015flarda hakan\u0131n yan\u0131nda yer alan hatun, devlet adam\u0131 gibi e\u011fitilir ve yeti\u015ftirilirdi. B\u00f6ylece devlet idaresi ve kom\u015fu devletler hakk\u0131nda bilgi sahibi olur, gerekti\u011finde devlet ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 yapar, el\u00e7i kabul eder ve devlet meclisine kat\u0131labilirdi<\/p>\n

Veliaht:<\/strong><\/p>\n

Hakan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra onun yerine ge\u00e7en veliahd\u0131n b\u00fcy\u00fck o\u011ful olmas\u0131 gerekli de\u011fildi. Tahta ge\u00e7ecek ki\u015finin \u00e7o\u011funlukla faydal\u0131 ve ba\u015far\u0131l\u0131 olabilecek yetene\u011fe sahip bir hanedan \u00fcyesi olmas\u0131, \u00f6n planda tutulmu\u015ftur. Ayr\u0131ca veliaht k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015fta ise, amcas\u0131n\u0131n tahta ge\u00e7mesi m\u00fcmk\u00fcn olabiliyordu.<\/p>\n

Tanr\u0131 taraf\u0131ndan hakana verildi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen y\u00f6netme hakk\u0131n\u0131n kan arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla hakan\u0131n b\u00fct\u00fcn evlatlar\u0131na da ge\u00e7mi\u015f oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesi, her prensin ( tegin ) tahtta hak iddia etmesine yol a\u00e7abiliyordu. Bu suretle karde\u015fler aras\u0131nda do\u011fan taht m\u00fccadelesi, \u00fcst\u00fcn gelen taraf\u0131n hakan olmas\u0131na kadar s\u00fcrerdi. Ancak bu m\u00fccadeleler devletin zay\u0131flamas\u0131, hatta par\u00e7alanmas\u0131na dahi yol a\u00e7abilmektedir.<\/p>\n

Kimler T\u00fcrk Devletlerinde H\u00fck\u00fcmdar Olabilirdi?<\/strong>
\nHanedandan olan b\u00fct\u00fcn erkeklerin h\u00fck\u00fcmdar olma haklar\u0131 vard\u0131. (Karde\u015fler, karde\u015f \u00e7ocuklar\u0131, amca, amca \u00e7ocuklar\u0131 ve di\u011fer hanedan \u00fcyeleri.)<\/p>\n

Kut Anlay\u0131\u015f\u0131:<\/strong>
\nT\u00fcrkler devleti y\u00f6netme yetkisinin TANRI taraf\u0131ndan verildi\u011fine inan\u0131yorlard\u0131. Tanr\u0131 taraf\u0131ndan verilen bu y\u00f6netme hakk\u0131na KUT diyorlard\u0131. KUT’un kan yoluyla h\u00fck\u00fcmdar\u0131n t\u00fcm erkek \u00e7ocuklar\u0131na ge\u00e7ti\u011fine inan\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n

Kut Anlay\u0131\u015f\u0131 T\u00fcrk Devletlerini Nas\u0131l Etkilemi\u015ftir?<\/strong>
\nB\u00fct\u00fcn hanedan \u00fcyelerinde KUT oldu\u011fundan kendine siyasi ve askeri bak\u0131mdan g\u00fcvenen ki\u015fi TAHT KAVGASINA girebiliyordu. Bu durum T\u00fcrk devletlerini ya i\u00e7 sava\u015f sonucu istikrars\u0131zl\u0131\u011fa, yada b\u00f6l\u00fcnmeye g\u00f6t\u00fcr\u00fcyordu.<\/p>\n

T\u00fcrk t\u00f6resinde ana-babaya itaat esas olmas\u0131na ra\u011fmen, h\u00fck\u00fcmdar bunun d\u0131\u015f\u0131nda tutulmu\u015ftur. Devletin devam\u0131 i\u00e7in baba-o\u011ful veya karde\u015flerin birbirleriyle m\u00fccadelesi normal kar\u015f\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu sayede en g\u00fc\u00e7l\u00fc ve en yetenekli ki\u015fi devletin ba\u015f\u0131na ge\u00e7ecektir.<\/p>\n

\u0130kili Y\u00f6netim (\u00c7ifte Krall\u0131k) Nedir?<\/strong>
\nT\u00fcrk Devletlerinde h\u00fck\u00fcmdar y\u00f6netimi kolayla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in \u00fclkeyi SOL (Do\u011fu) ve SA\u011e (Bat\u0131) olmak \u00fczere ikiye ay\u0131r\u0131rd\u0131. Ortada (Merkezde) ise as\u0131l h\u00fck\u00fcmdar bulunurdu. Sa\u011f ve Solda ise Hanedan \u00fcyelerinden YABGU’lar bulunurdu.<\/p>\n

Eski T\u00fcrklerde siyasi te\u015fkilatlanman\u0131n en \u00fcst kademesini “\u0130L” meydana getiriyordu.
\nBodun’lar ve Boy’lar\u0131n merkezden idare edilmesi sayesinde \u0130l’de birle\u015fmi\u015f olan halk, “t\u00f6re” denilen ortak idari ve hukuki d\u00fczenle y\u00f6netilirdi. Demek ki T\u00fcrk”il”i yurdu koruyan, milleti huzur ve bar\u0131\u015f i\u00e7inde ya\u015fatan bir siyasi kurulu\u015ftur.<\/p>\n

T\u00fcrk ilinin \u00f6zellikleri \u015f\u00f6yle \u00f6zetlenebilir:<\/strong>
\n1- \u0130ST\u0130KL\u00c2L
\nBu konuda Asya Hun Devlet meclisindeki \u015fu konu\u015fma (\u00c7in y\u0131ll\u0131klar\u0131ndan al\u0131nt\u0131d\u0131r) T\u00fcrklerin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k hakk\u0131ndaki b\u00fct\u00fcn g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc k\u0131saca \u00f6zetler:
\n“\u0130stiklale kar\u015f\u0131 hayranl\u0131k duymak ve ba\u011f\u0131ml\u0131 olmay\u0131 y\u00fcz k\u0131zart\u0131c\u0131 saymak bizim gelene\u011fimizdir. Atalar\u0131m\u0131zdan toprakla beraber devr ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z devletimizi; \u00c7in ile uzla\u015fmak pahas\u0131na feda edemeyiz. M\u00fccadele edecek sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131m\u0131z mevcut iken devletimizi korumal\u0131y\u0131z”.<\/p>\n

* \u00c7i\u00e7i’nin konu\u015fmas\u0131 M.\u00d6.58<\/p>\n

2-\u00dcLKE<\/strong>
\nYine bu madde \u015fu g\u00fczel \u00f6rnekle a\u00e7\u0131klanabilir:
\nAsya Hun Tanhu’su Motun, kom\u015fu Tung-Hu’lar\u0131n vergi olarak at ve kad\u0131n istemelerine fazla itiraz etmemi\u015fti. Fakat devlet arazisi iste\u011fiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 zaman, devlet meclisinde, topra\u011f\u0131n devlete temel oldu\u011funu, kendisinin kimseye arazisini terk et demeye yetkisinin bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015fti. (M\u00d6.209)<\/p>\n

3-HALK<\/strong>
\nHalk deyiminin eski T\u00fcrk\u00e7e kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 “K\u00dcN” idi.
\n\u00d6zel m\u00fclkiyet ki\u015fi haklar\u0131n\u0131n ve h\u00fcrriyetin teminat\u0131d\u0131r. \u0130nsan \u015fahsi m\u00fclke sahip olup onu istedi\u011fi gibi kullanabilir.<\/p>\n

4-T\u00d6RE<\/strong>
\nT\u00fcrk devletinde halk\u0131n hak ve h\u00fcrriyetini istemesi tabii idi. Halk\u0131n bu iste\u011fi, t\u00f6renin uygulanmas\u0131 ile kar\u015f\u0131lan\u0131yordu. T\u00f6re, eski T\u00fcrk hayat\u0131n\u0131 d\u00fczenleyen hukuki kaidelerin b\u00fct\u00fcn\u00fcyd\u00fc.<\/p>\n

B) MECL\u0130S VE H\u00dcK\u00dcMET:<\/strong><\/p>\n

T\u00fcrk Meclislerine TOY, KURULTAY veya KENGE\u015e denilirdi.
\nKurultay’da devletin ana meseleleri g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr, h\u00fck\u00fcmdar\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc, sava\u015f veya milli felaketlerde kurultay toplan\u0131rd\u0131.
\nAYGUCI : H\u00fck\u00fcmet ba\u015fkan\u0131(ba\u015fbakan)
\nBUYRUK : Bakan
\nTAMGACI: D\u0131\u015f siyaset i\u015flerini y\u00fcr\u00fcten g\u00f6revliler
\nEski T\u00fcrk Devletlerinde di\u011fer devlet g\u00f6revlileri \u015funlard\u0131:
\nT\u0130G\u0130N: H\u00fck\u00fcmdar \u00e7ocuklar\u0131 (Tekin)
\n\u015eAD : Di\u011fer Hanedan mensuplar\u0131
\nBunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda \u0130nal, inan\u00e7, tarkan, ba\u011fa, tudun, \u00e7or, k\u00fcl\u00fc\u011f, apa, ataman gibi devlet g\u00f6revlileri de vard\u0131.<\/p>\n

ordu<\/strong><\/p>\n

T\u00fcrk Ordusunun ba\u015fl\u0131ca \u00f6zellikleri \u015funlard\u0131:
\na)- T\u00fcrk ordusu \u00fccretli de\u011fildi.
\nb)- T\u00fcrk Ordusu daimiydi. (Kad\u0131n-erkek her an sava\u015fa haz\u0131rd\u0131.)
\nc)- T\u00fcrk Ordusunun temeli ATLI askerlerden meydana geliyordu.<\/p>\n

NOT: T\u00fcrk ordu te\u015fkilat\u0131n\u0131 ilk kuran METE HAN olmu\u015ftur. Mete Orduyu 10’luk sisteme g\u00f6re te\u015fkilatland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Onluk sistem daha sonra t\u00fcm T\u00fcrk devletlerinde kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu d\u00fczen Avrupa’ya Attila ile girmi\u015ftir. (T\u00fcrk ordusu; \u00c7in, Roma, Bizans, Rus ve Mo\u011fol Ordu te\u015fkilat\u0131 \u00fczerinde etkili olmu\u015ftur.)<\/p>\n

T\u00fcrk Ordusunu Silahlar\u0131: Ok, yay, kement, k\u0131l\u0131\u00e7, m\u0131zrak, karg\u0131, s\u00fcng\u00fc, kalkan vb..<\/p>\n

Sava\u015f takti\u011finin iki \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fi “Sahte Ricat” ( sahte \u00e7ekilme ), ve “Pusu” dur.<\/p>\n

Bu taktikle Malazgirt, Ni\u011fbolu,Moha\u00e7 sava\u015flar\u0131 gibi sava\u015flar\u0131 kazanm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

Sava\u015f stratejileri “ke\u015fif seferleri” ve “y\u0131prat\u0131c\u0131 sava\u015flar” a dayan\u0131r.<\/p>\n

S\u0131n\u0131r boylar\u0131nda tampon b\u00f6lgeler b\u0131rakm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

Askeri alanda \u00c7in, Roma, Bizans, Rus, Balkan Slavlar\u0131n\u0131 ve Mo\u011follar\u0131 etkilemi\u015flerdir.<\/p>\n

hukuk<\/strong><\/p>\n

T\u00fcrklerde yaz\u0131l\u0131 olmamakla beraber, geli\u015fmi\u015f bir hukuk anlay\u0131\u015f\u0131 vard\u0131. Bu hukuk kurallar\u0131na T\u00d6RE(T\u00fcre) denilirdi.
\nH\u00fck\u00fcmdar\u0131n ba\u015fkanl\u0131k etti\u011fi ve siyasi su\u00e7lara bakan y\u00fcksek mahkemeye YARGU ad\u0131 verilirdi.
\nYARGANLAR(Yargucu) idaresindeki mahkemeler ise adi su\u00e7lara bakarlard\u0131.
\nHunlar ve G\u00f6kt\u00fcrklerde, g\u00f6\u00e7ebe hukuku , Uygurlarda yerle\u015fik hukuk anlay\u0131\u015f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.
\n\u00d6rne\u011fin ; i\u015flenen adi su\u00e7larda hapis cezas\u0131 10 g\u00fcnd\u00fcr. Bunun temel nedeni, g\u00f6\u00e7ebe ya\u015fam ko\u015fullar\u0131d\u0131r<\/p>\n

2. Din ve \u0130nan\u0131\u015f<\/strong><\/p>\n

G\u00f6ktanr\u0131 Dini: T\u00fcrklerin \u0130slamiyet’ten \u00f6nceki dini G\u00f6ktanr\u0131 diniydi. Bu dine g\u00f6re T\u00fcrkler;
\n* Tek bir Tanr\u0131n\u0131n evreni yaratt\u0131\u011f\u0131na ve g\u00f6kte oturdu\u011funa inan\u0131yorlard\u0131.
\n* **d\u00fckten sonra dirileceklerine inand\u0131klar\u0131ndan, \u00f6l\u00fclerini at\u0131, e\u015fyalar\u0131 ve silah\u0131yla birlikte g\u00f6m\u00fcyorlard\u0131.
\n* Cennet’e U\u00c7MA\u011e, cehenneme ise TAMU diyorlard\u0131.
\n* Mezarlara \u00f6l\u00fcn\u00fcn, sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc d\u00fc\u015fman say\u0131s\u0131 kadar BALBAL ad\u0131 verilen k\u00fc\u00e7\u00fck heykeller dikerlerdi. \u0130nan\u0131\u015fa g\u00f6re, yeniden dirilecek ki\u015fi at\u0131yla cennete gidecek, ve \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc d\u00fc\u015fmanlar sonraki ya\u015fam\u0131nda ona hizmet edeceklerdir.
\n* **\u00fcleri i\u00e7in YO\u011e ad\u0131 verilen cenaze t\u00f6renleri yapar, ve ard\u0131ndan yas tutarlard\u0131.<\/p>\n

En eski T\u00fcrk Dini : T\u00fcrklerin eski devirlerinde G\u00f6k kutsal say\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\nBunun yan\u0131nda baz\u0131 da\u011f, \u0131rmak, vadi gibi varl\u0131klarda gizli g\u00fc\u00e7lerin oldu\u011funa inan\u0131yorlard\u0131.
\nG\u00fcne\u015f ve Ay’da kutsal say\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Hun Dininin \u00f6zellikleri : Da\u011f, vadi, g\u00f6l gibi tabiattaki baz\u0131 varl\u0131klar kutsall\u0131klar\u0131n\u0131 korumaya devam etmi\u015ftir.
\nG\u00f6k as\u0131l tap\u0131lan unsur haline gelmi\u015ftir. G\u00f6k i\u00e7in “Tengri” kelimesini kullanm\u0131\u015flard\u0131r.
\nAtalar\u0131n\u0131n ruhlar\u0131n\u0131 da kutsal kabul etmi\u015flerdir.
\nBu nedenle atalar\u0131n mezarlar\u0131na dokunma sava\u015f sebebi say\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\n\u0130yi ve k\u00f6t\u00fc ruhlara , fal ve b\u00fcy\u00fcye inanm\u0131\u015flard\u0131r.
\n**\u00fclerin k\u00f6t\u00fc ruhlardan kurtulmas\u0131 i\u00e7in uzun s\u00fcre bekletmi\u015flerdir.
\nCesedin kokmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek amac\u0131yla mumyalam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

G\u00f6kt\u00fcrklerde Din : Evrenin \u00fcst \u00fcste gelen katlardan olu\u015ftu\u011funa inan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\nG\u00f6k’\u00fcn onyedi, yerin alt\u0131n\u0131n ise yedi kattan olu\u015ftu\u011funa inan\u0131rlard\u0131. Bu ikisinin aras\u0131nda insanlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 yery\u00fcz\u00fc bulunurdu.
\nTek tanr\u0131 inanc\u0131na bu d\u00f6nemde ula\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fct\u00fcn evren g\u00f6\u011f\u00fcn en \u00fcst kat\u0131nda oturan Tanr\u0131’ya itaat ederdi.
\nG\u00f6kt\u00fcrkler Tanr\u0131’ya “T\u00fcrk Tanr\u0131s\u0131” ad\u0131n\u0131 vererek onu millile\u015ftirmi\u015flerdir.
\nTanr\u0131’ya ; Ugan , Bayat , Ulu Yaratgan da demi\u015flerdir.
\nBaz\u0131 kutsal sayd\u0131klar\u0131 yerlerde Tanr\u0131’ya dua edip, kurban kesmi\u015flerdir.<\/p>\n

Uygurlarda Din : \u00d6nceleri \u015eamanizm’ e inanm\u0131\u015flard\u0131r.
\nB\u00f6g\u00fc Ka\u011fan d\u00f6neminde Mani dinini kabul ettiler. * Orta Asya’da T\u00fcrkler’de ilk kez g\u00f6ktanr\u0131 din inanc\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda ba\u015fka bir dini kabul etmesi.
\nDo\u011fu T\u00fcrkistan Uygurlar\u0131 ” Budizm ” i dini inan\u00e7 olarak benimsediler.<\/p>\n

Hazarlarda Din : \u00d6nceleri \u015eamanizm’e inan\u0131yorlard\u0131.
\nSonra devlet y\u00f6neticileri ve halk\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc ” Musevili\u011fe ” inanm\u0131\u015ft\u0131r.
\nHazarlarda son derece geni\u015f bir dini ho\u015fg\u00f6r\u00fc vard\u0131r. M\u00fcsl\u00fcman, Hristiyan, Musevi , \u015eaman dininden olanlar birlikte ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

Kam (\u015eaman – Baks\u0131): T\u00fcrklerin din adamlar\u0131na verdikleri isimdir. \u015eamanlar ; fala bakar, b\u00fcy\u00fcc\u00fcl\u00fck yapar, gelecekten haber verir , doktorluk yaparlard\u0131. * Di\u011fer toplumlarda oldu\u011fu gibi ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 bir s\u0131n\u0131f haline gelmemi\u015flerdir.<\/p>\n

Yu\u011f: **\u00fc g\u00f6mme t\u00f6renine verilen isim. Ac\u0131l\u0131 bir \u015fekilde t\u00f6renlerini yaparlard\u0131. Yedi g\u00fcn s\u00fcrerdi. **\u00fc’n\u00fcn silahlar\u0131, eyeri , de\u011ferli e\u015fyalar\u0131 ve kurban edilen at\u0131 mezara birlikte konurdu.<\/p>\n

Balbal: **en ki\u015finin hayatta iken \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc d\u00fc\u015fman say\u0131s\u0131 kadar ta\u015f\u0131n mezar\u0131n k\u0131y\u0131s\u0131na dikilmesi ile olu\u015fan an\u0131tlar.( \u00d6b\u00fcr d\u00fcnyada hizmetlerini g\u00f6rece\u011fi inanc\u0131yla bu ta\u015flar\u0131 dikerlerdi)<\/p>\n

Kurgan: T\u00fcrklerde mezarlara verilen isim.<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczde Kam (\u015eaman) Dininden Kalma Geleneklerden Baz\u0131lar\u0131:
\n1. Evli \u00e7iftlerin \u00fczerine para, bu\u011fday, \u015feker vb. at\u0131lmas\u0131 (sa\u00e7\u0131). “Dar\u0131s\u0131 ba\u015f\u0131na deyimi”
\n2. Kap\u0131 e\u015fi\u011fine basmama. ( **en atalar\u0131n\u0131n ruhlar\u0131n\u0131n e\u015fikte durdu\u011funa inand\u0131klar\u0131ndan).
\n3. Sadaka verirken ba\u015f\u0131 \u00e7evirme.
\n4. T\u00fcrbe, a\u011fa\u00e7 ve mezarlara \u00e7aput ba\u011flama
\n5. **en ki\u015finin evine yemek g\u00f6t\u00fcrme.<\/p>\n

T\u00fcrklerin Kabul Etti\u011fi Dinler :<\/strong><\/p>\n

\u015eamanizm,<\/p>\n

Manihaizm,<\/p>\n

Musevilik,<\/p>\n

H\u0131ristiyanl\u0131k,<\/p>\n

Mazdeizm ( Zerd\u00fc\u015ftl\u00fck),<\/p>\n

Budizm,<\/p>\n

\u0130sl\u00e2miyet.<\/p>\n

3. Sosyal ve Ekonomik Hayat<\/strong><\/p>\n

Sosyal Hayat<\/strong>
\nHun ve G\u00f6kt\u00fcrklerde sosyal yap\u0131, g\u00f6\u00e7ebe hayata dayal\u0131yd\u0131. Bu nedenle T\u00fcrkler \u00e7ad\u0131rlarda (yurt, ota\u011f) ya\u015farlar ve bu \u00e7ad\u0131r T\u00fcrk aile birli\u011finin kutsal bir sembol\u00fc say\u0131l\u0131rd\u0131
\nT\u00fcrk devletleri genel olarak iki sosyal birli\u011fe, aile ve ordu’ya dayanmaktayd\u0131.
\nHun toplumu ordu d\u00fczenine g\u00f6re te\u015fkilatlan\u0131yordu. Bu toplulukta herkes sava\u015f\u00e7\u0131yd\u0131. Hunlar\u0131n sava\u015f tekni\u011fi, g\u00f6\u00e7ebe hayat\u0131n gerektirdi\u011fi \u00f6zelliklerden do\u011fmu\u015ftu.
\nHun ve G\u00f6kt\u00fcrk devletlerinde, bir ba\u015fkent kurarak oraya yerle\u015fme iste\u011fine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Bilge Ka\u011fan’\u0131n surlarla \u00e7evrili bir \u015fehir in\u015fa etmesi \u00fczerine, Tonyukuk’ tan ;
\n“E\u011fer, surla \u00e7evrili bir \u015fehirde yerle\u015fir ve bir kere yenilirsen esir olursun”
\nOrdu kelimesi , Hunlar ve G\u00f6kt\u00fcrklerde, yer de\u011fi\u015ftirebilen ota\u011fl\u0131 ba\u015fkent anl***** gelmektedir.
\nOrdu ad\u0131n\u0131n, ba\u015fkent ve \u015fehirlere verilmesine, yerle\u015fik hayata ge\u00e7en ilk T\u00fcrk kavmi olan Uygurlarda rastlan\u0131r.
\nT\u00fcrklerde yerle\u015fik hayat\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131, k\u0131\u015flak hayat\u0131d\u0131r. Bu nedenle s\u00fcrekli k\u0131\u015flaklar, \u015fehir hayat\u0131na ge\u00e7i\u015fin temelini olu\u015fturmu\u015ftur.
\nT\u00fcrkler g\u00f6\u00e7ebe hayat gere\u011fi, hayvanc\u0131l\u0131k ve avc\u0131l\u0131k yaparlard\u0131. Yar\u0131 g\u00f6\u00e7ebe topluluklarda \u00e7ift\u00e7ilik de g\u00f6r\u00fclmektedir.
\n\u0130klim \u015fartlar\u0131yla ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak ya\u015fayan g\u00f6\u00e7ebe T\u00fcrkler, k\u0131\u015f\u0131 ge\u00e7irmek i\u00e7in ormanl\u0131k veya r\u00fczgarlardan korunan bir vadiyi se\u00e7erlerdi. K\u0131\u015flak denilen bu yerlerde nisan ay\u0131 ortalar\u0131na kadar kal\u0131yorlard\u0131. Yaz\u0131n ise, yaylak ad\u0131 verilen, sulak ve a\u00e7\u0131k otlaklara do\u011fru g\u00f6\u00e7 ederek, g\u00f6l ve \u0131rmak kenarlar\u0131nda ya\u015farlard\u0131.
\nT\u00fcrklerde at, g\u00f6\u00e7ebe hayat\u0131n vazge\u00e7ilmez bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Etini yemeleri, s\u00fct\u00fcnden “K\u0131m\u0131z” denilen i\u00e7ki yapmalar\u0131, derisini giyimde kullanmalar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan At b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. K\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015fta ata binmeyi \u00f6\u011frenen T\u00fcrkler, at \u00fcst\u00fcnde al\u0131\u015fveri\u015f yapm\u0131\u015flar, yemek yemi\u015fler, uyumu\u015flard\u0131r. Attan ba\u015fka deve, merkep ve kat\u0131r da g\u00f6\u00e7ebe topluluklar\u0131n ula\u015f\u0131m ara\u00e7lar\u0131n\u0131 olu\u015fturmu\u015ftur.
\nBa\u015fl\u0131ca g\u0131da maddeleri , koyun eti ve s\u00fct \u00fcr\u00fcnleridir.Eti uzun s\u00fcreli koruyabilmek i\u00e7in konserve yapm\u0131\u015flar, Besledikleri hayvanlar\u0131n deri, y\u00fcn, k\u0131l vb. \u00fcr\u00fcnlerini de\u011ferlendirmi\u015flerdir.<\/p>\n

\u0130ktisadi ( Ekonomik ) Hayat<\/strong>
\nEkonominin temeli hayvanc\u0131l\u0131\u011fa dayan\u0131r. At, koyun, s\u0131\u011f\u0131r, kat\u0131r, deve beslenilen hayvanlard\u0131r.
\nDemir madeni ve i\u015f\u00e7ili\u011finin de ekonomide \u00f6nemli etkisi olmu\u015ftur.
\n\u0130pek yolu, ticari gelirlerin sa\u011fland\u0131\u011f\u0131 \u00f6nemli bir ekonomik kaynakt\u0131r.
\nHayvanc\u0131l\u0131k, Ziraat ( Tar\u0131m), al\u0131nan vergiler ,hediyeler di\u011fer ekonomik kaynaklard\u0131r.<\/p>\n

Ticaret<\/strong>
\nCanl\u0131 hayvan, deri, k\u00f6sele, k\u00fcrk, hayvani g\u0131dalar satm\u0131\u015flar ; tah\u0131l ve giyim e\u015fyas\u0131 alm\u0131\u015flard\u0131r.
\nAsya Hunlar\u0131, G\u00f6kt\u00fcrkler, Uygurlar \u00c7in’le, Avrupa Hunlar\u0131 Bizans’la ticari anla\u015fmalar yapm\u0131\u015flard\u0131r.
\n\u0130pek yolu, ticari hayat\u0131n canl\u0131 olmas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu nedenle ipek yolu egemenli\u011fini sa\u011flamak \u00f6nemlidir.
\nK\u00fcrk yolu’nda ise ( Hazar ve Bulgar \u00fclkelerinden ba\u015flay\u0131p, \u00c7in’de sona ererdi) sincap, sansar, tilki, samur, kunduz, va\u015fak k\u00fcrklerinin ve bunlardan yap\u0131lan giyim e\u015fyalar\u0131n\u0131n ticareti yap\u0131l\u0131rd\u0131.<\/p>\n

Ziraat<\/strong>
\n\u0130klim ve co\u011frafi \u015fartlar\u0131n uygun oldu\u011fu b\u00f6lgelerde Tar\u0131m yapm\u0131\u015flard\u0131r.
\nBu\u011fday, Dar\u0131, Kendir, bezelye, bakla, \u00fcz\u00fcm, bostan yeti\u015ftirmi\u015flerdir.
\nTar\u0131mda en \u00e7ok geli\u015fmeyi uygurlar g\u00f6stermi\u015flerdir.<\/p>\n

T\u00fcrk toplumu;<\/strong><\/p>\n

Ogu\u015f : Aile
\nUrug :Soy=Aileler birli\u011fi
\nBod (Boy) :Kabileler
\nBudun : Millet denilen birimlerden olu\u015fuyordu.
\nBoylar\u0131n ba\u015f\u0131nda bulunan BEY’ler, t\u00f6reye g\u00f6re boyu idare ederlerdi.<\/p>\n

Boylar\u0131n bir araya gelmesiyle Devlet (\u0130L) kurulurdu.<\/p>\n

A\u0130LE : Eski T\u00fcrk sosyal hayat\u0131nda aile b\u00fct\u00fcn sosyal b\u00fcnyenin \u00e7ekirde\u011fi durumundayd\u0131. Kan akrabal\u0131\u011f\u0131na dayan\u0131yordu. T\u00fcrk ailesi “k\u00fc\u00e7\u00fck aile” tipindeydi. Bu y\u00f6n\u00fc ile Yunan, Roma, \u0130slav ailelerinden ayr\u0131lmaktad\u0131r. Eski Yunanistan’da ve Roma’da aile reisi, ailenin di\u011fer fertleri \u00fczerinde mutlak hakim iken, \u0130slav’larda ise aile b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc b\u00fct\u00fcn aile halk\u0131na k\u00f6lesi gibi h\u00fckmederdi. Bu ailelerde m\u00fclkiyet kolektifti.<\/p>\n

T\u00fcrklerde ise m\u00fclk ortakl\u0131\u011f\u0131 yaln\u0131z otlaklara ve hayvan s\u00fcr\u00fclerine aitti. Hatta s\u00fcr\u00fclerde \u00e7ok kere \u015fahsi m\u00fclk halindeydi. Evlenen erkek veya k\u0131z, baba oca\u011f\u0131ndan hisselerini alarak ayr\u0131l\u0131r, yeni bir aile kurard\u0131. Baba evi ise en k\u00fc\u00e7\u00fck o\u011fla kal\u0131rd\u0131.<\/p>\n

T\u00fcrklerde tek e\u015flilik yayg\u0131nd\u0131.<\/p>\n

Kad\u0131n h\u00fcrd\u00fc ve T\u00fcrk toplulu\u011funda sayg\u0131 g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. Ata biner, ok atar, hatta g\u00fcre\u015f tutarlard\u0131. Namus ve iffetine d\u00fc\u015fk\u00fcn olan T\u00fcrk kad\u0131n\u0131n\u0131n sava\u015fta d\u00fc\u015fman eline ge\u00e7mesi b\u00fcy\u00fck zillet say\u0131l\u0131rd\u0131.<\/p>\n

URUG: Bu ifade soy, sop manas\u0131na gelmektedir.
\nBOY : Aileler veya soy’lar bir araya geldi\u011fi zaman boy te\u015fkil ediyordu. Ba\u015f\u0131nda Bey bulunurdu. Bey’in g\u00f6revi boydaki i\u00e7 dayan\u0131\u015fmay\u0131 muhafaza etmek, hak ve adaleti korumak ve d\u00fczenlemekti. Boy Bey’leri cesareti, mali kudreti ve do\u011frulu\u011fu ile tan\u0131nm\u0131\u015f ki\u015filer aras\u0131ndan se\u00e7ilirdi. Aile ve soylar\u0131n temsilcileri, se\u00e7ici heyeti meydana getirirdi. Bu heyet, eski T\u00fcrk Devletlerinde mevcut meclislerin k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7aptaki ilk tipidir.<\/p>\n

BODUN : Boylar birli\u011fine “BODUN” denmekteydi. Ba\u015f\u0131nda “HAN” bulunuyordu. Bodunlar Boylar aras\u0131ndaki s\u0131k\u0131 i\u015fbirli\u011finin meydana getirdi\u011fi siyasi topluluklard\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrk Toplumunun \u00d6zellikleri:<\/strong>
\nHalk h\u00fcrd\u00fc. Herkes ayn\u0131 i\u015fi yapt\u0131\u011f\u0131ndan (hayvanc\u0131l\u0131k) aralar\u0131nda kesin olarak SINIF’lar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 imkans\u0131zd\u0131. Ya\u015fam bi\u00e7imleri G\u00d6\u00c7EBE oldu\u011fundan sava\u015fta elde ettikleri esirleri \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rmaya elveri\u015fli de\u011fildi. Bu y\u00fczden T\u00fcrk toplumunda K**E s\u0131n\u0131f\u0131 yoktu. Din adamlar\u0131 di\u011fer toplumlarda oldu\u011fu gibi imtiyazl\u0131 de\u011fillerdi.<\/p>\n

4. Yaz\u0131, Dil ve Edebiyat<\/strong><\/p>\n

T\u00fcrk Dili ve Yaz\u0131s\u0131
\nT\u00fcrk\u00e7e, Ural-Altay dilleri ailesindendir,
\nT\u00fcrk yaz\u0131s\u0131n\u0131n ilk \u00f6rne\u011fine VIII. y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131ndan itibaren Orhun Yaz\u0131tlar\u0131’nda rastlan\u0131lmaktad\u0131r. ( Bu yaz\u0131tlarda g\u00f6r\u00fclen T\u00fcrk\u00e7e geli\u015fmi\u015f bir dildir.)
\nT\u00fcrk dili, XIII. y\u00fczy\u0131l boyunca, \u00e7e\u015fitli alfabelerle ifade alan\u0131 buldu. Bunlar\u0131n en eskisi ve T\u00fcrklere \u00f6zg\u00fc olan\u0131 G\u00f6kt\u00fcrk, ikincisi ise Uygur alfabesidir. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda T\u00fcrkler, So\u011fd, Brahmi, S\u00fcryan\u00ee, ender olarak Tibet ve \u00c7in alfabelerinden ba\u015fka, Arap, Kiril ve Latin alfabelerini kullanm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

G\u00f6kt\u00fcrk Yaz\u0131s\u0131<\/strong>
\nEn eski T\u00fcrk yaz\u0131s\u0131 olma \u00f6zelli\u011fini ta\u015f\u0131r. V. ve IX. y\u00fczy\u0131llar aras\u0131nda Yenisey mezar ta\u015flar\u0131 ve Orhun Yaz\u0131tlar\u0131’nda g\u00f6r\u00fclmektedir.
\nG\u00f6kt\u00fcrk yaz\u0131s\u0131na, karakter benzerli\u011fi dolay\u0131s\u0131yla, eski \u0130skandinav, Germen yaz\u0131s\u0131 (runik)na benzetilerek, “runik T\u00fcrk yaz\u0131s\u0131” ad\u0131 da verilir.
\nG\u00f6kt\u00fcrk harflerinin karakteri, i\u015faretlerin esas olarak keskin d\u00fcz \u00e7izgilerden meydana gelmi\u015f olmas\u0131 ve biti\u015fmemesidir.
\nYaz\u0131 sa\u011fdan sola yaz\u0131l\u0131r, kelimeler, aralar\u0131na \u00fcst \u00fcste iki nokta konarak birbirinden ayr\u0131l\u0131r.
\nOrhun alfabesi 38 harften olu\u015fur. Bunlar\u0131n 4’\u00fc sesli, 34’\u00fc ise sessiz harflerdir.
\nBu alfabenin ilk \u00f6rneklerine Orhun Yaz\u0131tlar\u0131’nda rastland\u0131\u011f\u0131ndan Orhun alfabesi de denilmektedir.<\/p>\n

Uygur Yaz\u0131s\u0131<\/strong>
\nEski T\u00fcrklerin yaz\u0131da kulland\u0131klar\u0131 ikinci mill\u00ee alfabesi Uygur alfabesidir.
\nUygur yaz\u0131s\u0131, So\u011fd alfabesinden al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Uygurlar, So\u011fd alfabesini geli\u015ftirerek, baz\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck ilave ve de\u011fi\u015fikliklerle kendilerine \u00f6zg\u00fc bir alfabe haline getirmi\u015flerdir.
\nUygur yaz\u0131s\u0131, sa\u011fdan sola do\u011fru yaz\u0131l\u0131rd\u0131. Alfabede 18 harf vard\u0131r ve harfler genellikle birbirleriyle biti\u015ftirilir.
\nVIII. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda kullan\u0131lmaya ba\u015flam\u0131\u015f, \u00f6teki T\u00fcrk kavimleri aras\u0131nda da yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. X. y\u00fczy\u0131ldan itibaren yerini Arap alfabesine b\u0131rakmakla birlikte hemen \u00f6nemini kaybetmedi.
\nMo\u011fol hakimiyetinin kurulmas\u0131yla (XIII. y\u00fczy\u0131l) yeniden canlanm\u0131\u015f, uzun s\u00fcre Mo\u011follar\u0131n resm\u00ee yaz\u0131s\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n

Matbaa<\/strong>
\nKa\u011f\u0131t ve bask\u0131 tekni\u011fi Uygurlarca bilinmekte idi. Bask\u0131 tekni\u011fini (matbaa) ilk kullananlar\u0131n \u00c7inliler oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc yan\u0131nda, bir k\u0131s\u0131m ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar da matbaan\u0131n ilk \u00f6nce Uygurlarda kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcndedirler.
\nMatbaan\u0131n, bat\u0131ya yay\u0131lmas\u0131nda Uygurlar\u0131n b\u00fcy\u00fck rol\u00fc olmu\u015ftur. (Avrupa, Mo\u011follar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile XIII. y\u00fczy\u0131lda Uygur bask\u0131 tekni\u011finden haberdar olmu\u015ftur.) Gutenberg matbaan\u0131n mucidi de\u011fil sadece geli\u015ftiricisidir.
\nUygurlar, Avrupa’dan y\u00fczy\u0131llar \u00f6nce ka\u011f\u0131d\u0131 biliyorlard\u0131. Ka\u011f\u0131d\u0131, \u00f6nce Araplar, VIII. y\u00fczy\u0131lda ele ge\u00e7irdikleri esirlerden \u00f6\u011frendiler ve Semerkant’ ta bir ka\u011f\u0131t imalathanesi kurdular. Ka\u011f\u0131t, XI. y\u00fczy\u0131lda Arap fetihleriyle \u0130spanya’ya, dolay\u0131s\u0131yla Avrupa’ya yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Edebiyat<\/strong>
\nT\u00fcrklere ait ilk yaz\u0131 dili \u00f6rnekleri, Orta Asya’da ortaya \u00e7\u0131k\u0131p geli\u015fen T\u00fcrk edebiyat\u0131n\u0131n temelini olu\u015fturur.
\nBunlar\u0131n en eski \u00f6rnekleri, \u00e7o\u011funlukla G\u00f6kt\u00fcrk alfabesiyle yaz\u0131lm\u0131\u015f olan mezar ta\u015flar\u0131 \u00fczerindeki yaz\u0131tlard\u0131r.
\nBu ta\u015flar, Orhun Yaz\u0131tlar\u0131 ile Talas ve Yenisey yaz\u0131tlar\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Orhun Yaz\u0131tlar\u0131<\/strong>
\nVIII. y\u00fczy\u0131lda dikilmi\u015f olan Orhun Yaz\u0131tlar\u0131, Yadrinsef (N.M.Jadrincev) taraf\u0131ndan XIX. y\u00fczy\u0131lda (1889) ke\u015ffedilmi\u015f, ilk olarak, 1893 y\u0131l\u0131nda Danimarkal\u0131 dil bilgini Vilhelm Thomsen taraf\u0131ndan okunmu\u015ftur.
\nEn \u00f6nemlileri, II. G\u00f6kt\u00fcrk Devleti’nin \u00f6nemli devlet adamlar\u0131 Bilge, K\u00fcltigin ve Tonyukuk ad\u0131na dikilmi\u015f olanlar\u0131d\u0131r.
\nYaz\u0131tlar\u0131n bir y\u00fcz\u00fc \u00c7ince olup, di\u011fer taraflar\u0131 G\u00f6kt\u00fcrk alfabesiyle yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\nOrhun Yaz\u0131tlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fc b\u00fcy\u00fck olmak \u00fczere birtak\u0131m dikili ta\u015flar halindedir.<\/p>\n

l- Tonyukuk Yaz\u0131t\u0131<\/strong>
\n\u0130ki ayr\u0131 ta\u015f s\u00fctun \u00fczerine, 720-725 tarihleri aras\u0131nda dikilmi\u015ftir.
\nYaz\u0131lar soldan sa\u011fa do\u011fru yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Burada G\u00f6kt\u00fcrklerin \u00fcnl\u00fc devlet adam\u0131 Tonyukuk, \u00f6nce \u0130lteri\u015f Ka\u011fan zaman\u0131n\u0131 anlatmakta, son olarak kendisinden bahsederek, \u00f6\u011f\u00fctler vermektedir.
\nYaz\u0131t\u0131n etraf\u0131nda ba\u015flar\u0131 k\u0131r\u0131lm\u0131\u015f sekiz adet heykel bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n

2- K\u00fcltigin Yaz\u0131t\u0131<\/strong>
\nBilge Ka\u011fan taraf\u0131ndan, karde\u015fi K\u00fcltigin ad\u0131na 732 y\u0131l\u0131nda dikilmi\u015ftir.
\nBu an\u0131t, birka\u00e7 par\u00e7adan meydana gelen birle\u015fik bir yap\u0131 halindedir.
\nTa\u015f\u0131n her taraf\u0131nda, yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131 do\u011fru G\u00f6kt\u00fcrk alfabesiyle yaz\u0131lm\u0131\u015f yaz\u0131lar bulunur. Bat\u0131ya bakan y\u00fcz\u00fcnde \u00c7ince yaz\u0131 yer almaktad\u0131r.<\/p>\n

3- Bilge Ka\u011fan Yaz\u0131t\u0131<\/strong>
\n“……. T\u00fcrk milletinin ad\u0131 san\u0131 yok olmas\u0131n diye babam hakan\u0131, annem hatunu y\u00fckseltmi\u015f (olan) Tanr\u0131 onlara \u00fclke veren Tanr\u0131 (kendilerini) T\u00fcrk milletinin ad\u0131 san\u0131 yok olmas\u0131n diye beni o Tanr\u0131 hakan olarak (tahta) oturttu. Muhte\u015fem bir kavmin \u00fczerine hakan olmad\u0131m. \u0130\u00e7te a\u015fs\u0131z, d\u0131\u015fta elbisesiz korkak ve zavall\u0131 bir kavmin \u00fcst\u00fcne h\u00fck\u00fcmdar oldum K\u00fc\u00e7\u00fck karde\u015fim K\u00fcltigin (ve iki \u015fad) ile s\u00f6zle\u015ftik. Babam\u0131z\u0131n ve amcam\u0131z\u0131n kazand\u0131\u011f\u0131 milletin ad\u0131 san\u0131 yok olmas\u0131n diye T\u00fcrk milleti i\u00e7in gece uyumad\u0131m. G\u00fcnd\u00fcz oturmad\u0131m. K\u00fc\u00e7\u00fck karde\u015fim K\u00fcltigin ile iki \u015fad ile \u00f6lesiye kadar \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m.<\/p>\n

Bu kadar cehd edip (\u00e7al\u0131\u015f\u0131p) m\u00fcttehit (birlik olan) milleti ate\u015f, su (yani vahdetsiz) k\u0131lmad\u0131m. Ben kendim hakan oldu\u011fumda etraftaki yerlere varm\u0131\u015f olan kavim \u00f6l\u00fc ve bitik bir halde yayan ve \u00e7\u0131plak olarak geri geldi.<\/p>\n

Kavmi y\u00fckselteyim diye yukar\u0131 (kuzey) O\u011fuz kavmine kar\u015f\u0131, ileri (do\u011fu) K\u0131tan, Tatab\u0131 kavimlerine kar\u015f\u0131, beri (g\u00fcney) \u00c7inlilere kar\u015f\u0131 b\u00fcy\u00fck ordu (\u00eele) on iki (defa) sefer ettim, muharebe ettim. Ondan sonra Tanr\u0131 buyurdu\u011fu ve talim oldu\u011fu i\u00e7in k\u0131smetim oldu\u011fu i\u00e7in \u00f6lecek olan milleti diriltip do\u011frulttum, \u00e7\u0131plak kavmi elbiseli, fakir kavmi zengin k\u0131ld\u0131m, az kavmi \u00e7ok k\u0131ld\u0131m.Gayr\u0131 (ba\u015fka) \u00fclkelerden, gayr\u0131 (ba\u015fka) hakanlardan daha iyi k\u0131ld\u0131m. D\u00f6rt taraftaki kavmi hep muti k\u0131ld\u0131m. D\u00fc\u015fmans\u0131z k\u0131ld\u0131m. (Bunlar) hep bana itaat etti…….”
\nH\u00fcseyin Nam\u0131k Orkun, Eski T\u00fcrk Yaz\u0131tlar\u0131, Ankara 1987, s.41-44
\nBilge Ka\u011fan ad\u0131na 735 y\u0131l\u0131nda dikilmi\u015ftir.<\/p>\n

K\u00fcltigin ve Bilge Ka\u011fan yaz\u0131tlar\u0131, K\u00fcltigin’in atabeyi olan Prens Yollug Tegin taraf\u0131ndan yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\nYaz\u0131tlarda G\u00f6kt\u00fcrk Devleti’nin kurulu\u015fu ve y\u00fckseli\u015fi, K\u00fcltigin ve Bilge Ka\u011fan’\u0131n kahramanl\u0131klar\u0131, ba\u015far\u0131lar\u0131 anlat\u0131lmakta, T\u00fcrk milletine \u00f6\u011f\u00fctler verilmektedir.
\nG\u00f6kt\u00fcrk Devleti tarihi bak\u0131m\u0131ndan en de\u011ferli kaynak olma \u00f6zelli\u011fini ta\u015f\u0131maktad\u0131rlar.<\/p>\n

4- Orhun B\u00f6lgesindeki Di\u011fer Yaz\u0131tlar<\/strong><\/p>\n

Orhun b\u00f6lgesinde, bunlardan ba\u015fka bir\u00e7ok yaz\u0131t da yer almaktad\u0131r. ( Orta ve Kuzey Mo\u011folistan’da )<\/p>\n

Orhun Yaz\u0131tlar\u0131’n\u0131n T\u00fcrk Tarihi A\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00d6nemi
\nT\u00fcrk tarihi hakk\u0131nda bilgi veren bu an\u0131tlar, T\u00fcrkler taraf\u0131ndan yaz\u0131lm\u0131\u015f ilk belgelerdir.
\nT\u00fcrk ad\u0131n\u0131n ge\u00e7ti\u011fi ilk T\u00fcrk\u00e7e metin \u00f6zelli\u011fini ta\u015f\u0131rlar.
\nYaz\u0131tlarda, T\u00fcrk ad\u0131 ilk olarak bir milleti ifade etmek \u00fczere kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\nT\u00fcrk dili ve edebiyat\u0131n\u0131n en eski \u00f6rne\u011fidir.
\nT\u00fcrk yaz\u0131s\u0131n\u0131n en eski alfabesiyle yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\nOrta Asya k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn en a\u00e7\u0131k olarak ifade edildi\u011fi belge \u00f6zelli\u011fini ta\u015f\u0131rlar.
\nYaz\u0131tlarda, T\u00fcrklerin tarihlerinin ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na imkan veren, ekonomik, sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel hayatlar\u0131yla ilgili bilgiler bulunmaktad\u0131r.
\nYaz\u0131tlar, sadece mezar ta\u015flar\u0131 olmay\u0131p, b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk boylar\u0131na seslenen siyas\u00ee bir beyanname karakterini ta\u015f\u0131maktad\u0131r.<\/p>\n

Talas ve Yenisey Yaz\u0131tlar\u0131<\/strong><\/p>\n

Orhun Yaz\u0131tlar\u0131’ndan ba\u015fka, Talas ve Yenisey nehirleri civar\u0131nda da T\u00fcrk yaz\u0131tlar\u0131 bulunmaktad\u0131r.
\nYenisey Yaz\u0131tlar\u0131, Orhun Yaz\u0131tlar\u0131’ndan daha eskidir.
\nYaz\u0131tlar\u0131n birka\u00e7\u0131 hari\u00e7, di\u011ferleri mezar ta\u015flar\u0131 halindedir.<\/p>\n

Uygur ve Kuman Edebiyat\u0131<\/strong><\/p>\n

Uygurlar da T\u00fcrk edebiyat\u0131na se\u00e7kin \u00f6rnekler vermi\u015flerdir.
\nG\u00f6kt\u00fcrklere ait edeb\u00ee eserlerin \u00e7o\u011fu yaz\u0131tlar halinde iken, Uygurlara ait olanlar yazma \u015feklindedir.
\nBulunan eserlerin \u00e7o\u011fu Budizm ile ilgili din\u00ee metinlerdir. T\u00fcrk dili ve edebiyat\u0131n\u0131n en \u00f6nemli hazinelerinden biri de Kodeks Kumanik\u0131\u0131s (Codex Cumanicus) adl\u0131 Kuman l\u00fcgatidir. Kumanlar, K\u0131r\u0131m yar\u0131madas\u0131 ve Don civar\u0131ndaki Cenevizlilerle yak\u0131n ticar\u00ee ili\u015fkiler kurdular. Bu ili\u015fkilerin sonucu olarak, \u0130talyan misyonerlerin kaleme ald\u0131klar\u0131 bu eser; Kumanca, Latince ve Fars\u00e7a olmak \u00fczere muhtemelen XIII. y\u00fczy\u0131lda yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Ba\u015fl\u0131ca T\u00fcrk Destanlar\u0131:<\/strong><\/p>\n

Hunlar\u0131n (O\u011fuzlar\u0131n) : O\u011fuz Ka\u011fan Destan\u0131
\n\u0130skitlerin (Saka) : Alper Tunga Destan\u0131
\nG\u00f6kt\u00fcrklerin : Ergenekon Destan\u0131
\nUygurlar\u0131n : G\u00f6\u00e7 ve T\u00fcreyi\u015f Destanlar\u0131
\nK\u0131rg\u0131zlar\u0131n : Manas Destan\u0131<\/p>\n

Destanlar ve efsaneler, T\u00fcrklerin \u0130slamiyet’ten \u00f6nceki, adet, inan\u00e7 ve hayat bi\u00e7imleri hakk\u0131nda bilgi veren zengin kaynaklard\u0131r.<\/p>\n

5. Bilim ve Sanat<\/strong><\/p>\n

T\u00fcrkler 1 y\u0131l\u0131 365 g\u00fcn 6 saat olarak hesaplayarak, 12 Hayvanl\u0131 T\u00fcrk Takvimini olu\u015fturmu\u015flard\u0131r. (T\u00fcrklerin g\u00f6k bilim ile olan ilgilerinin a\u00e7\u0131k bir kan\u0131t\u0131d\u0131r.)
\nUygurlar tahta harflerden matbaay\u0131 ve pamuktan ka\u011f\u0131d\u0131 yapm\u0131\u015flard\u0131r.
\nMadencilikte \u00f6zellikle de demircilikte ileri gitmi\u015flerdir. (Kazakistan’\u0131n ba\u015fkenti Alma Ata yak\u0131nlar\u0131nda bir kurgandan \u00e7\u0131kar\u0131lan “Alt\u0131n Adam Heykeli” T\u00fcrk maden sanat\u0131n\u0131n ne kadar geli\u015fti\u011fini g\u00f6sterir.)
\nE\u015fya ve binalarda hayvan \u00fcsl\u00fbbu denilen, hayvan fig\u00fcrlerini kullanm\u0131\u015flard\u0131r.
\nHal\u0131, T\u00fcrklerin D\u00fcnya medeniyetine bir katk\u0131s\u0131d\u0131r. (Altaylarda Paz\u0131r\u0131k Kurgan\u0131’nda bulunan hal\u0131 d\u00fcnyan\u0131n en eski hal\u0131s\u0131d\u0131r. )<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u0130LK T\u00dcRK DEVLETLER\u0130NDE K\u00dcLT\u00dcR VE UYGARLIK 1. Devlet Y\u00f6netimi Devlet: \u0130slamiyet’ten \u00f6nce T\u00fcrkler devlete \u0130L veya EL demi\u015flerdir. H\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n \u00dcnvanlar\u0131: T\u00fcrkler H\u00fck\u00fcmdarlar\u0131na \u015eany\u00fc, Tanhu, Hakan, Han, Yabgu, \u0130lteber, \u0130di-kut, Erkin gibi \u00fcnvanlar vermi\u015fledir. Tarih Boyunca T\u00fcrk H\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n\u0131n Tahta \u00c7\u0131k\u0131\u015f Bi\u00e7imleri: 1. Hanedan \u00fcyeleri aras\u0131nda siyasi ve askeri m\u00fccadeleyi kazanan h\u00fck\u00fcmdar olarak tahta \u00e7\u0131k\u0131yordu. (En s\u0131k … Devam\u0131n\u0131 oku…<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[26],"tags":[],"class_list":["post-48234","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarih"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/48234","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=48234"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/48234\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=48234"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=48234"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=48234"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}