{"id":42347,"date":"2013-05-15T21:14:45","date_gmt":"2013-05-15T19:14:45","guid":{"rendered":"http:\/\/www.sorubak.com\/blog\/?p=42347"},"modified":"2013-05-15T21:14:45","modified_gmt":"2013-05-15T19:14:45","slug":"deneme-nedir-denemenin-ozellikleri-nelerdir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/deneme-nedir-denemenin-ozellikleri-nelerdir.html","title":{"rendered":"Deneme Nedir? Denemenin \u00d6zellikleri Nelerdir?"},"content":{"rendered":"<p>Bir yazar\u0131n kendi iste\u011fine g\u00f6re se\u00e7ti\u011fi herhangi bir konuda kesin yarg\u0131lara varmadan, ki\u015fisel d\u00fc\u015f\u00fcncelerini kendi kendisiyle konu\u015fuyormu\u015f havas\u0131 ta\u015f\u0131yan bir \u00fcslupla kaleme ald\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131lara\u00a0<strong>\u201cdeneme\u201d<\/strong>\u00a0denir. Deneme, yazar\u0131n g\u00f6zlemledi\u011fi ya da ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 olay, olgu, durum ve izledi\u011fi varl\u0131klarla ya da herhangi bir kavramla ilgili izlenimlerinin belli bir plana ba\u011fl\u0131 kalmayarak, tamamen kendi ki\u015fisel g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyle serbest\u00e7e yaz\u0131ya d\u00f6kt\u00fc\u011f\u00fc k\u0131sa metinlerdir. Deneme yazar\u0131 \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnceyi do\u011frulama, ispatlama, kan\u0131tlama kayg\u0131s\u0131 ta\u015f\u0131maz. Denemenin inand\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131, ele al\u0131nan konunun i\u00e7tenlikle anlat\u0131lmas\u0131ndan kaynaklan\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Denemenin \u00f6zellikleri \u015funlard\u0131r:<\/strong><\/p>\n<ul>\n<li>Denemelerde yazar herhangi bir konudaki g\u00f6r\u00fc\u015flerini kesin kurallara varmadan, kan\u0131tlamaya kalkmadan, okuyucuyu inanmaya zorlamadan anlat\u0131r.<\/li>\n<li>Deneme, ki\u015finin kendi d\u0131\u015f\u0131ndaki varl\u0131klarla herhangi bir konuda ger\u00e7ek ya da hayal\u00ee olarak girdi\u011fi diyalogun \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr.<\/li>\n<li>Denemeler tek bir konuyu rahat ve ak\u0131c\u0131 bir bi\u00e7imde ele alan, \u00e7o\u011fu kez yazar\u0131n\u0131n ki\u015fisel bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ve deneyimini aktaran orta uzunluktaki edeb\u00ee metinlerdir.<\/li>\n<li>Konular\u0131n ki\u015fisel bir anlay\u0131\u015fla i\u015flenmesi; \u00e7e\u015fitli sanat\u00e7\u0131lar\u0131n ayn\u0131 konudaki de\u011fi\u015fik fikir, zevk ve inan\u0131\u015flar\u0131n\u0131 yans\u0131tmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan bu t\u00fcr \u00f6nemlidir.<\/li>\n<li>Denemeye \u00f6zg\u00fc belirli bir konu yoktur. Konu \u00f6zg\u00fcrce se\u00e7ilir.<\/li>\n<li>Her \u015fey denemenin konusu olabilir. Yeter ki yazar\u0131n o konuda bir birikimi olsun. Ancak denemeler daha \u00e7ok her devrin, her ulusun insan\u0131n\u0131 ilgilendiren konularda yaz\u0131l\u0131r.<\/li>\n<li>Denemelerde di\u011fer fikir yaz\u0131lar\u0131ndan farkl\u0131 olarak a\u015fk, dostluk, iyilik, g\u00fczellik, ahlak, sevin\u00e7, k\u00fclt\u00fcr, yi\u011fitlik gibi daha \u00e7ok soyut ama kal\u0131c\u0131 ve evrensel konular i\u015flenir.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Denemeci i\u00e7in konu ama\u00e7 de\u011fil, ara\u00e7t\u0131r; kendi fikirlerini s\u00f6yleyebilmesi i\u00e7in birer sebep durumundad\u0131r. Denemeci, irdelemelerinde tamamen kendini, kendi bilgi ve k\u00fclt\u00fcr birikimini, be\u011feni d\u00fczeyini esas al\u0131r. Deneme yazar\u0131 eserini kaleme al\u0131rken okuyucuyu hesaba katmaz. Okuyucunun verece\u011fi tepki konusunda herhangi bir kayg\u0131 ta\u015f\u0131madan konusunu diledi\u011fi \u015fekilde se\u00e7er, istedi\u011fi tarzda i\u015fler. Denemeler konular\u0131n genellikle derinlemesine i\u015flendi\u011fi yaz\u0131 t\u00fcrleridir. Denemenin en belirgin \u00f6zelli\u011fi, yazar\u0131n konuyu kendi kendine konu\u015fuyormu\u015f gibi kaleme almas\u0131d\u0131r. Denemenin bu \u00f6zelli\u011fi Nurullah Ata\u00e7\u2019\u0131n \u015fu s\u00f6zleriyle \u00f6zetlenebilir: \u201cDeneme ben\u2019in \u00fclkesidir. Ben demekten \u00e7ekinen, her g\u00f6rg\u00fcs\u00fcne, her g\u00f6revine ister istemez benli\u011finden bir par\u00e7a katt\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmeyen ki\u015fi denemecili\u011fe \u00f6zenmesin.\u201d<\/p>\n<p>Bu t\u00fcr\u00fcn ilk ustalar\u0131ndan Montaigne, denemenin ilkelerini \u015f\u00f6yle anlatmaktad\u0131r: \u201cHerkes \u00f6n\u00fcne bakar, ben i\u00e7ime bakar\u0131m; benim i\u015fim yaln\u0131z kendimledir. Hep kendimi g\u00f6zden ge\u00e7iririm, kendimi yoklar\u0131m, kendimi tadar\u0131m\u2026 Bir \u015fey \u00f6\u011fretmem, sadece anlat\u0131r\u0131m.\u201d Bu ba\u011flamda denemenin her c\u00fcmlesinde yazar\u0131n kendisi vard\u0131r. Okuyucu ile yazar aras\u0131nda bir duygu, d\u00fc\u015f\u00fcnce ve ruh al\u0131\u015fveri\u015fi olu\u015fur. Esere h\u00e2kim olan unsur, insan\u0131n ta kendisidir.<\/p>\n<p><strong>D\u00fcnya Edebiyat\u0131nda Deneme<\/strong><\/p>\n<p>Deneme t\u00fcr\u00fcn\u00fcn ilk \u00f6rnekleri, daha \u201cdeneme\u201d teriminin bile ortaya \u00e7\u0131kmad\u0131\u011f\u0131 eski Yunan ve Latin edebiyatlar\u0131nda g\u00f6r\u00fclmektedir. Bunlar Epiktetos\u2019un \u201cSohbetler\u201d, Eflatun un \u201cDiyaloglar\u201d, Cicero\u2019nun \u2018Kimi Eserleredir. Seneca\u2019n\u0131n baz\u0131 eserlerinde de denemelere rastlanmaktad\u0131r.<\/p>\n<p>Bug\u00fcnk\u00fc anlamdaki denemenin kurucusu 16. y\u00fczy\u0131l Frans\u0131z yazar\u0131 Michel de Montaigne\u2019dir (1533-1592). Denemenin ilk \u00f6rneklerini veren Montaigne yazd\u0131\u011f\u0131 metinlerin ki\u015fisel d\u00fc\u015f\u00fcnce ve deneyimlerinin iletilmesine y\u00f6nelik edeb\u00ee par\u00e7alar oldu\u011funu vurgulamak i\u00e7in \u201cdeneme (essai)\u2019 ad\u0131n\u0131 se\u00e7mi\u015ftir. Daha sonra yine \u00e7ok tan\u0131nan \u0130ngiliz yazar Francis Bacon (1561-1626) ve Charles Lamb da bu t\u00fcrde eserler kaleme alm\u0131\u015f ve bu t\u00fcr\u00fc geli\u015ftirmi\u015ftir. Frans\u0131z edebiyat\u0131nda Andre Gide (1869-1951) ve Alain \u0130spanyol edebiyat\u0131nda ise Miguel Dunamuno, Alman edebiyat\u0131nda R. Maria Rilke gibi sanat\u00e7\u0131lar da bu t\u00fcrdeki eserleriyle tan\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p><strong>T\u00fcrk Edebiyat\u0131nda Deneme<\/strong><\/p>\n<p>Deneme t\u00fcr\u00fc, T\u00fcrk edebiyat\u0131na Tanzimat\u2019tan sonra Bat\u0131\u2019n\u0131n etkisiyle girmi\u015ftir. Deneme \u00f6nceleri \u201cMusahabe\u201d, \u201cTecr\u00fcbe-i Kalemiyye (kalem tecr\u00fcbesi)\u201d gibi isimler ile an\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lk \u00f6zel gazete Terc\u00fcm\u00e2n-\u0131 Ahv\u00e2l (1860)\u2019in yay\u0131n hayat\u0131na ba\u015flamas\u0131ndan itibaren gazetelerde \u00e7\u0131kan de\u011fi\u015fik yaz\u0131lar, zamanla ayr\u0131 bir t\u00fcr olan deneme i\u00e7in dil, anlat\u0131m ve yakla\u015f\u0131m bak\u0131m\u0131ndan zemin olu\u015fturmu\u015ftur.<\/p>\n<p><strong>Deneme \u00d6rne\u011fi<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00d6L\u00c7\u00dc<\/strong><\/p>\n<address>\u0130nsan elinde ne illet var ki, dokundu\u011funu de\u011fi\u015ftiriyor; kendili\u011finden iyi ve g\u00fczel olan \u015feyleri bozuyor. \u0130yi olmak arzusu bazen \u00f6yle azg\u0131n bir tutku oluyor ki, iyi olal\u0131m derken k\u00f6t\u00fc oluyoruz. Baz\u0131lar\u0131 der ki, iyinin a\u015f\u0131r\u0131s\u0131 olmaz \u00e7\u00fcnk\u00fc a\u015f\u0131r\u0131 oldu mu zaten iyi de\u011fil demektir. Kelimelerle oynamak diyece\u011fi gelir insan\u0131n buna.<\/address>\n<address>Felsefenin b\u00f6yle ince oyunlar\u0131 vard\u0131r. \u0130nsan iyiyi severken de, do\u011fru bir i\u015fi yaparken de pek\u00e2l\u00e2 a\u015f\u0131r\u0131l\u0131\u011fa d\u00fc\u015febilir. Tanr\u0131n\u0131n dedi\u011fi de budur: Gere\u011finden fazla uslu olmay\u0131n, uslu olman\u0131n da bir haddi vard\u0131r.<\/address>\n<address>Okunu hedeften \u00f6teye atan ok\u00e7u, okunu hedefe ula\u015ft\u0131rmayan ok\u00e7udan daha ba\u015far\u0131l\u0131 say\u0131lmaz. \u0130nsan\u0131n g\u00f6z\u00fc karanl\u0131kta da iyi g\u00f6rmez, fazla \u0131\u015f\u0131kta da. Platon\u2019da Kallikles der ki, felsefenin fazlas\u0131 zarard\u0131r. Felsefe bir kerteye kadar iyidir, ho\u015ftur; faydal\u0131 oldu\u011fu kerteyi a\u015facak kadar derinlere gidersek \u00e7ileden \u00e7\u0131kar, k\u00f6t\u00fcle\u015firiz; herkesin inand\u0131\u011f\u0131, uydu\u011fu \u015feyleri k\u00fc\u00e7\u00fcmseriz; herkesle do\u011fru d\u00fcr\u00fcst konu\u015fmaya, herkes gibi d\u00fcnyadan zevk almaya d\u00fc\u015fman oluruz; kimseyi y\u00f6netemeyecek, ba\u015fkalar\u0131na da kendimize de hayr\u0131m\u0131z dokunmayacak bir hale geliriz; bo\u015f yere \u015funun bunun sillesini yeriz.<\/address>\n<address>Kallikles, do\u011fru s\u00f6yl\u00fcyor \u00e7\u00fcnk\u00fc felsefenin fazlas\u0131 bizim ger\u00e7ek duygular\u0131m\u0131z\u0131 k\u00f6rletir; l\u00fczumsuz bir inceleme ile bizi tabiat\u0131n g\u00fczel ve rahat yolundan \u00e7\u0131kar\u0131r.<\/address>\n<address>(Kitap II, b\u00f6l\u00fcm XXX)<\/address>\n<address>D\u00fc\u015f\u00fcncede saplant\u0131 ve azg\u0131nl\u0131k en a\u00e7\u0131k ahmakl\u0131k belirtisidir. Canl\u0131lar aras\u0131nda e\u015fekten daha kendinden emin, daha vurdumduymaz, daha i\u00e7ine kapal\u0131, daha a\u011f\u0131rba\u015fl\u0131 olan\u0131 var m\u0131d\u0131r?<\/address>\n<p><strong>Montaigne<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bir yazar\u0131n kendi iste\u011fine g\u00f6re se\u00e7ti\u011fi herhangi bir konuda kesin yarg\u0131lara varmadan, ki\u015fisel d\u00fc\u015f\u00fcncelerini kendi kendisiyle konu\u015fuyormu\u015f havas\u0131 ta\u015f\u0131yan bir \u00fcslupla kaleme ald\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131lara\u00a0\u201cdeneme\u201d\u00a0denir. Deneme, yazar\u0131n g\u00f6zlemledi\u011fi ya da ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 olay, olgu, durum ve izledi\u011fi varl\u0131klarla ya da herhangi bir kavramla ilgili izlenimlerinin belli bir plana ba\u011fl\u0131 kalmayarak, tamamen kendi ki\u015fisel g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyle serbest\u00e7e yaz\u0131ya d\u00f6kt\u00fc\u011f\u00fc &#8230; <a title=\"Deneme Nedir? Denemenin \u00d6zellikleri Nelerdir?\" class=\"read-more\" href=\"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/deneme-nedir-denemenin-ozellikleri-nelerdir.html\" aria-label=\"More on Deneme Nedir? Denemenin \u00d6zellikleri Nelerdir?\">Devam\u0131n\u0131 oku&#8230;<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1686,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[224],"tags":[2256,16114,16115],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/42347"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1686"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=42347"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/42347\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=42347"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=42347"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=42347"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}