{"id":1220,"date":"2010-01-20T23:49:11","date_gmt":"2010-01-20T21:49:11","guid":{"rendered":"http:\/\/www.sorubak.com\/blog\/?p=1220"},"modified":"2018-02-24T17:13:10","modified_gmt":"2018-02-24T14:13:10","slug":"turk-dilinin-tarihi-gelisimi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.sorubak.com\/blog\/turk-dilinin-tarihi-gelisimi.html","title":{"rendered":"T\u00fcrk Dilinin tarihi geli\u015fimi"},"content":{"rendered":"
\n
\n
\"Sculpted<\/a>
Image via Wikipedia<\/a><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n

T\u00fcrk dilinin olu\u015fumunu yedi a\u015famada tamamlad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc yayg\u0131nd\u0131r:<\/strong><\/p>\n

Altay \u00c7a\u011f\u0131: T\u00fcrk\u00e7e<\/a>, Altay \u00e7a\u011f\u0131nda, hen\u00fcz ayr\u0131 bir dil niteli\u011fini kazanmam\u0131\u015ft\u0131r. Mo\u011folca ve \u00f6teki akraba dillerle birlikte, bir Ana-Altayca i\u00e7inde bulunmaktad\u0131r.
\nEn Eski T\u00fcrk\u00e7e \u00c7a\u011f\u0131: En eski T\u00fcrk\u00e7e<\/a> \u00e7a\u011f\u0131nda, T\u00fcrk\u00e7enin Ana-Altaycadan ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. B\u00f6ylece, T\u00fcrk, Mo\u011fol, Man\u00e7u-Tunguz hatta Kore ve Japon dilleri ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.
\n\u0130lk T\u00fcrk\u00e7e \u00c7a\u011f\u0131: \u0130lk T\u00fcrk\u00e7e \u00e7a\u011f\u0131ndaysa T\u00fcrk\u00e7e art\u0131k geli\u015fmi\u015f, di\u011fer akraba dillerden ayr\u0131lm\u0131\u015f bir dildir. Hunlar\u0131n konu\u015ftu\u011fu T\u00fcrk\u00e7e bu \u00e7a\u011fda kendini g\u00f6stermi\u015ftir.
\nEski T\u00fcrk\u00e7e Devresi: Bu devre ba\u015flang\u0131\u00e7tan 10. y\u00fczy\u0131la kadar olan zaman\u0131 kapsamaktad\u0131r. Bu devrenin bilinen ilk metinleri 8. as\u0131rda dikilmi\u015f olan Orhun An\u0131tlar\u0131\u2019dar. Orhun an\u0131tlar\u0131nda G\u00f6kt\u00fcrk alfabesi kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. An\u0131tlarda m\u00fckemmel ve i\u015flenmi\u015f bir dille kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz. Bu ise, T\u00fcrk yaz\u0131 dilinin daha eski devirlerde meydana gelmi\u015f oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Elimizde belgeler bulunmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bu hususta fazla bir \u015fey s\u00f6yleyemiyoruz.<\/p>\n

Eski T\u00fcrk\u00e7eden daha gerisi karanl\u0131k devirdir. Burada dilimiz \u00c7uva\u015f\u00e7a ve Yakut\u00e7a ile bulu\u015fur. \u00c7ok daha geride de T\u00fcrk\u00e7e, mensup oldu\u011fu \u00f6teki Altay dilleri ile, yani Mo\u011folca ve Man\u00e7uca ile birle\u015fir.<\/p>\n

En eski yaz\u0131l\u0131 kaynaklar\u0131m\u0131z olan Orhun An\u0131tlar\u0131nda Bilge Ka\u011fan<\/a>\u2019\u0131n, karde\u015fi K\u00fcl Tigin<\/a>\u2019le beraber \u00c7inlilere kar\u015f\u0131 yapt\u0131klar\u0131 sava\u015flar ve T\u00fcrk milletinin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc sa\u011flamak i\u00e7in verdikleri m\u00fccadeleler anlat\u0131l\u0131r. An\u0131tlarda kuvvetli bir hitabet \u00fcslubu dikkati (bilgi yelpazesi) \u00e7ekmektedir. Orhun An\u0131tlar\u0131n\u0131n yazarlar\u0131 Vezir Tonyukuk ile Yollu\u011f Tigin\u2019dir. Eldeki belgelere g\u00f6re bunlar T\u00fcrklerin en eski yazarlar\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Eski T\u00fcrk\u00e7e d\u00f6neminin G\u00f6kt\u00fcrk An\u0131tlar\u0131ndan sonraki yaz\u0131l\u0131 \u00fcr\u00fcnleri Uygur T\u00fcrk\u00e7esi eserleridir. Uygur T\u00fcrkleri So\u011fd yaz\u0131s\u0131n\u0131 ve Mani ile Buda dinlerini kabul etmi\u015flerdir. Bu d\u00f6nemde verilen eserlerin tamam\u0131 Mani ve Buda dinleriyle ilgilidir. B\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 Turfan kaz\u0131lar\u0131nda ele ge\u00e7en bu e\u015ferlerin ba\u015fta gelenleri Altun Yaruk ve Sekiz Y\u00fckmek\u2019tir. Bu eserlerde Buda\u2019n\u0131n hayat\u0131, Buda dininin esaslar\u0131 anlat\u0131lm\u0131\u015f, baz\u0131 dualara yer verilmi\u015ftir.
\nDemek ki, Eski T\u00fcrk\u00e7e Devresi kendi arals\u0131nda G\u00f6kt\u00fcrk T\u00fcrk\u00e7esi ve Uygur T\u00fcrk\u00e7esi olmak \u00fczere ikiye ayr\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

Orta T\u00fcrk\u00e7e Devresi: Bu devre 10. y\u00fczy\u0131ldan 13. y\u00fczy\u0131la kadar olan zaman\u0131 i\u00e7ine almaktad\u0131r. B\u00fct\u00fcn T\u00fcrkler bu d\u00f6nemde Karahanl\u0131 T\u00fcrk\u00e7esini kullanm\u0131\u015flard\u0131r. Tabii ki bunu yaz\u0131 dili i\u00e7in s\u00f6yl\u00fcyoruz. Bu devrede gerek T\u00fcrk dilinde gerekse T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde \u00f6nemli de\u011fi\u015fmeler olmu\u015ftur. \u0130slamiyet resmen kabul edilmi\u015f ve alfabe olarak Arap harfleri al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Orta T\u00fcrk\u00e7enin ilk y\u0131llar\u0131na ait olan Kutadgu bilig, Divan\u00fc L\u00fcgat-it T\u00fcrk ve Atabet-\u00fcl Hakay\u0131k adl\u0131 eserler Ilk \u0130slami T\u00fcrk eserleri olarak bilinmektedir.
\nKutabgu Bilig, Yusuf Has Hacib taraf\u0131ndan 1069 y\u0131l\u0131nda tamamlanm\u0131\u015f ve Karahanl\u0131 h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Tabga\u00e7 Bu\u011fra Han\u2019a sunulmu\u015ftur. Eserin ad\u0131 \u201cKutlu Olma Bilgisi\u201d \u015feklinde g\u00fcn\u00fcm\u00fcz T\u00fcrk\u00e7esine aktar\u0131labilir. Kutabgu Bilig, devleti idare edenlerin nas\u0131l davranmalar\u0131 gerekti\u011fini, halk\u0131n ideal bir devlet taraf\u0131ndan nas\u0131l mutlu edilebilece\u011fini, insanlar\u0131n toplum i\u00e7erisindeki g\u00f6rev ve sorumluluklar\u0131n\u0131n neler oldu\u011funu anlatan dini, ahlaki ve sosyal g\u00f6r\u00fc\u015flerin a\u011f\u0131r bast\u0131\u011f\u0131 manzum bir eserdir ve 6645 beyitten olu\u015fmaktad\u0131r. Dil ve k\u00fcl\u00fct\u00fcr tarihi bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok \u00f6nemli bir kitapt\u0131r.
\n11. y\u00fczy\u0131lda yaz\u0131lm\u0131\u015f olan eserlerden birisi de Kar\u015fgarl\u0131 Mahmut\u2019un Divan\u00fc L\u00fcgat-it T\u00fcrk adl\u0131 eseridir. Karga\u015fl\u0131 Mahmut bu eserini Araplara T\u00fcrk\u00e7e \u00f6\u011fretmek amac\u0131yla kaleme alm\u0131\u015ft\u0131r. Asl\u0131nda bir l\u00fcgat olan Divan\u00fc L\u00fcgat-it T\u00fcrk\u2019te \u00f6rnek olarak verilen halk \u015fiirleri, atas\u00f6zleri, deyimler dil ve k\u00fclt\u00fcr tarihimiz bak\u0131m\u0131ndan son derece \u00f6nemlidir. Ka\u015fgarl\u0131 Mahmut ayn\u0131 zamada ilk T\u00fcrk dili bilginidir. Eserini \u201cT\u00fcrk dili ile Arap dilinin at ba\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fcd\u00fckleri bilinsin\u201d diye yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemektedir. \u201cT\u00fcrk dilini \u00f6\u011freniniz, \u00e7\u00fcnk\u00fc onlar\u0131n uzun s\u00fcrecek bir saltanat\u0131 olacakt\u0131r\u201d hadisini zikreder Ka\u015fgarl\u0131, ilk T\u00fcrk\u00e7\u00fc yazarlar\u0131m\u0131zdand\u0131r.<\/p>\n

12. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda meydana getirildi\u011fi san\u0131lan Atabet-\u00fcl Hayay\u0131k, Edip Ahmet taraf\u0131ndana yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6\u011fretice mahiyette dini-ahlaki bir eserdir. Edip Ahmet, dinin faziletlerinden, ilimden, cimrilikten, c\u00f6mertlikten vb. bahsetmi\u015ftir. Eser d\u00f6rtl\u00fckler halinde d\u00fczenlenmi\u015ftir.
\nYeni T\u00fcrk\u00e7e Devresi: Bu devre 13. y\u00fczy\u0131ldan 20. y\u00fczy\u0131la kadar olan zaman\u0131 ihtiva etmektedir. 13. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru Do\u011fu ve Bat\u0131 T\u00fcrkleri aras\u0131nda yeni ve birbirinden farkl\u0131 yaz\u0131 dilleri meydana gelmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Do\u011fu T\u00fcrk\u00e7esi, Eski T\u00fcrk\u00e7enin ve Karahanl\u0131 T\u00fcrk\u00e7esinin bir devam\u0131 olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Do\u011fu T\u00fcrk\u00e7esi, Orta Asya m\u00fc\u015fterek (bilgi yelpazesi) T\u00fcrk\u00e7esi demektir. Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7esi iki koldan geli\u015fmi\u015ftir. Bunlar Osmanl\u0131 ve Azeri T\u00fcrk\u00e7eleridir. Bunlar aras\u0131ndaki fark 15. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.
\nDo\u011fu T\u00fcrk\u00e7esinin bir de Kuzey kolu bulunmaktad\u0131r. 15. y\u00fczy\u0131la kadar devam etmi\u015f olan bu dile K\u0131p\u00e7ak T\u00fcrk\u00e7esi diyoruz. K\u0131p\u00e7ak T\u00fcrk\u00e7esi eserlerine Kuzey Afrika\u2019da ve M\u0131s\u0131r\u2019da rastlanmaktad\u0131r. Daha sonra K\u0131p\u00e7ak T\u00fcrk\u00e7esi O\u011fuz T\u00fcrk\u00e7esi ile birle\u015fmi\u015ftir.
\nEski T\u00fcrk\u00e7enin devam\u0131 durumunda olan Do\u011fu T\u00fcrk\u00e7esi, 15. y\u00fczy\u0131ldan itibaren \u00c7a\u011fatay T\u00fcrk\u00e7esi diye de adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu yaz\u0131 dili 15. y\u00fczy\u0131lda Ali \u015eir Nevai taraf\u0131ndan kurulmu\u015f v e geli\u015ftirilmi\u015ftir. 16. y\u00fczy\u0131lda Bab\u00fcr \u015eah, \u00c7a\u011fatay T\u00fcrk\u00e7esinin en \u00f6nemli temsilcisi olmu\u015ftur. \u00c7a\u011fatay T\u00fcrk\u00e7esinin yerinde bug\u00fcn \u00d6zbek T\u00fcrk\u00e7esi bulunmaktad\u0131r.
\nModern T\u00fcrk\u00e7e Devresi: Bu devre 20. y\u00fczy\u0131l\u0131 kapsamaktad\u0131r. 20. y\u00fczy\u0131lda \u00f6nemli yaz\u0131 dilleri olarak T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esi , \u00d6zbek T\u00fcrk\u00e7esi, T\u00fcrkmen T\u00fcrk\u00e7esi, Kazak T\u00fcrk\u00e7esi vb. g\u00f6r\u00fcyoruz.<\/p>\n

\"Reblog<\/a>